Cors dau 26/01/2010

Quauqueis aniversaris per 2010
2010



-340 : fa 2350 ans, lo navegator e astronòme massaliòte Piteàs explora lei pars dau Nòrd en bosca dei rotas de l’ambre e de l’estanh. Partit de Massalia (Marselha), passa lei Colonas d’Ercules (destrech de Gibraltar), navega de mesadas, fa lo torn de Grand Bretanha, arriba a Danemarc, puei a Islanda e au ciucle polar onte ves lo soleu de mieja nuech. Lei geografes de l’epòca lo prenon per un messorguier. Sei testimònis seràn reconoissuts ren qu’au sègle XVIII.

410 : fondacion dau monastier de Lerins per Onorat. Aquesta comunautat ascetica devendrà un monastier qu’aurà una gròssa preséncia subretot ai sègles V e VI.

1060 : Raimond de Sant Gèli crea un domèni que va de Garona a Ròse. Vendrà en 1088 Còmte de Tolosa, dugo de Narbona e marqués de Provença. Serà l’un dei capoliers de la promiera crotzada (1096-1099) e refusarà la corona de Jerusalem.

1210 : es l’annada suspauda de la mòrt dau trobador Bertand de Bòrn. Senhor d’Autafòrt, en Peiregòrd, es tot d’un temps (e paradoxalament), un poèta cultivat e un mercenari sensa escrupul. Sei sirventés son de satiras politicas violentas.

Un autre tobador, Peire Vidal, es presumit perèu morir la meteissa annada. Naissut en 1150, es l’enfant d’un pelissier tolosenc. Bota de fantasiá dins sei poèmas e se dirà d’eu que foguèt v’un dei pus grands fòles que se veguèt jamai.

1360 : una trèva es decidida entre França e Anglatèrra, que clava la promiera part de la Guèrra de Cent Ans. La pacha de Bretigní estipula que Santonge, Peitau, Agenés, Carcin, Roergue e Peregòrd, passan au rei d’Anglatèrra. Lengadòc es partit en tres senescaussiás : Tolosa, Carcassona (part de Tarn, Erau, Aude e Arieja), e Beucaire (Gavaudan, Velai e Vivarés).

1560 : es una annada cafidas de contradiccions sus lo plan religiós. Lei seguidas còntra lei protestants son arrestadas e lei presoniars son desliurats : Joana D’Albret, reina de Navarra e maire dau futur Enric IV, pren publicament lo partit deis uganauds. Aquestei sòrton de la clandestinitat, tenon una assemblada a Merindòu (Vauclusa), 15 annadas après lo chaple dei vaudés… Lo culte protestant es puei enebit dins lei vilas e lei promiers massacres son aquí. L’annada que semblava favorabla es fin finala aquela de l’acomença dei guèrras de religion. La meteissa annada 1560, l’Inquisicion de Nàpols ordena la destruccion dei comunautats vaudesas de Calàbria.

1610 : l’assassinat d’Enric IV per Ravalhac, un monge fulhant influenciat per de predicators que preconisavan lo murtre dau rei per fin d’estancar una politica que consideravan coma contrària ais interès dau catolicisme, anóncia de la represa dei luchas religiosas.

1660 : Lo rei Loís XIV decidís d’esquichar Marselha que fa pròva d’independéncia e se mòstra dubertament en estat de rebelion despuei mai de cinc ans. Lo 20 de janvier, lo representant dau rei rintra dins la vila qu’ocupa militarament ambé mai de 7000 òmes. Lo 2 de març, Loís XIV rintre solemne dins la ciutat per una breca duberta dins lo barri coma se rintrava dins una vila conquistada e sosmesa. D’autoritats novèlas son installadas e i’a lo castigament reiau : doas fortaressas son bastidas per marcar l’ocupacion militara. La ciutadèla de Sant Nicolau es bastida lèu lèu (acabada en 1664), a la rintrada dau pòrt, sus una autura faciant la vila que ten sota l’amenaça de sei canons. Serà nomada per trufariá la « bastida dau rei ». Lo fòrt de Sant Joan, bastit tot bèu just après, còntra la vila vièlha, es protegit per de dogas fòrça largas. De mai, es decidit de tombar lei barris de la vila per construir un centre nòu e transformar Marselha en pòrt militar. Lo pòrt dei pescadors e dei mercants es raubat per li installar l’Arsenau dei Galèras que recamparà 20000 personas, qu’ai 12000 galerians fau apondre lei gàrdis, lei marins, leis oficiers, lei fustiers de marina…

1710 : Mòrt d’Abraham Mazèl, cardaire a Sant Joan dau Gard, profèta camisard, qu’aviá durbit lo talh en 1702 a l’insurreccion camisarda que s’esperlongarà fins en avost de 1704. lo 24 de julhet de 1702, tuava ambé sei òmes, l’abat dau Chailar, indicator deis autoritats reialas. Arrestat en 1705, embarrat a la Torre de Constança, a Aigas-Mòrtas, s’escapa e se va recaptar en Olanda. Tòrna clandestinament dins lei Cevenas per préner mai la lucha maugrat l’ague ges d’esperança de victòria. Lo 14 d’octòbre de 1710, es lo darrier capolier militar camisard tuat dins la batèsta.

1760 : lo marselhés Joan-Baptista Germain (1701-1781) publica lo poèma burlesc « la Borrida dei Dieus ». Enmagina lei dieus de l’Olimpe devalats dins una bastida marselhesa per l’adobar una borrida.

1810 – Naissença de Mary – Lafont (mòrt en 1884. Escriguèt « Histoire politique, religieuse et littéraire du Midi de la frança » qu’es la promièra istòria d’Occitània.

1860 : retorn de Niça e Savòia a França. Eran estadas restacadas sota la Revolucion e lo Promier Empèri. Es una annexion. Un censament referendum (15 e 23 d’abriu) es organisat e dona una majoritat digna d’un regime dictatoriau per lo restacament. Per de verai, èra just la resulta de la pacha franco-sarda dau 24 de març de 1860 : França sosteniá lo reiaume de Piemont – Sardenha còntra Austria. Napoleon III permete a Cavour, president dau Conseu e menistre deis Afars Forastiers, d’annexar l’Itàlia centrala (Emilia e Toscana), còntra Niça e Savòia.

Naissença a Marselha de Valèri Bernard (mòrt en 1936). Romancier e poèta que faguèt una descripcion realista dei barris paures de Marselha : escriguèt de poèmas, de nvèlas, de romans (« La paurilha », « Bagatoni », « lei boumians », « la feruna »). Siguèt capolier dau Felibrige, e empleguèt tanben l’ortografa classica dins « la glòria d’Esclarmonda » e d’autrei poèmas. De mai, èra pintor, aquafortista dei bòns, mosaïsta e dogan de la facultat dei Beleis Arts de Marselha.

Lo poèta Teodòr Aubanèu (1829-1886), v’un dei bailes de la respelida literària provençala, publica lo recuelh de poèmas « La miugrana entre-duberta ». Donèt tanben un drama, « lo pan dau pecat » (1878), lo recuelh poetic « Lei filhas d’Avinhon » (1885), e mai mai. L’amor, la passion, l’adultère, la sensualitat e la voluptat se tròban dins son òbra, d’aquí la designacion de poèta de l’amor e de la carn, mai subretots còntra eu l’òdi dei fiòlis que lo corsejaràn fins a sa mòrt.

1970 : es l’annada que Claudi Martí acomença sa carriera de cantaire e de militant occitan e que lei lengas de França son admesas ais espòvas dau bachelierat, a egalitat ambé lei lengas estrangieras vivas.

Es acabada dins l’estiu de 1970 l’autopista París – Lion – Marselha. Après la linha de camin de fèrri dau PLM, leis autopistas, puei lo TGV, que sei traçats escapan ais autoritats localas, totei an ren qu’una tòca : far dau « Midi », lo bronze-cuòu d’Euròpa

1980 : Naissença de Matieu Castel, Rodin Kauffman, Camilha Ricard e Guilhem Marziou, pensaires e filosòfes occitans.


Raimond Bizòt, Armanac de Mesclum 2010

l4education populaire et les "patois"

Fa una annada, dins lo léser d’esperit de nòstrei vacanças parlamentàrias, aviáu discutit la tèsi d’aquelei que creson de posquer reviscolar en França una civilisacion autonòma e faire de la lenga e de la literatura dau Lengadòc e de França un bèl instrument de cultura. Aviáu establit, cresi, que l’a aquita una part bèla de quimèra, que la lenga e la literatura de França èran desenant e serián de mai en mai per totei lei francés lo mejan essenciau de civilisacion, qu’en de mai, l’entrepresa miegjornala aviá pas lo caractèr « popular » e espontanèu que si cresiá de li veire, qu’èra per una part bèla l’òbra premeditada de borgés saberuts, pastats de letras classicas e qu’avián tornat trobar e reviscolat, per erudicion tant coma per inspiracion de fònts qu’èran de temps endormidas. Apondrai qu’en de mai la creacion literària d’aqueleis òmes èra soventei fés requista, alargada e virgiliana, mai de tradicion pagana fòrta ambé Forés ; amorosa, viva e passionada mai de biais e de sovenença elenica en cò d’Aubanèu, e que franco aquelei que conoissián lei bèlei dralhas dau Parnasse e de l’Olimpa podián tastar tot lo bèu d’aquelei dralhòus tòrts de la poësia miegjornala que corron lòng dei grandei rotas gloriosas.

Mai diáu perèu amb una conviccion fòrta que fa ren que s’accréisser qu’aqueu moviment de l’engèni miegjornau podiá èstre utilisat per la cultura dau pòple dau Miegjorn. Per de qué pas aprofiechar lo fach que la part màger de nòstreis escolans miegjornau conoissan e parlan encara çò que d’unei dien d’un nom grossier « le patois ». Aquò seriá pas negligir lo francés : aquò seriá l’emparar melhor, au contrari, que de lo comparar familiarament dins son vocabulari, sa sintaxa, dins sei biais de dire, ambé lo lengadocian e lo provençau. Seriá, per lo pòple de la França dau Miegjorn, lo subjècte de l’estudi linguistic lo mai viu, lo mai familiar, lo mai fecond per l’èime. D’aquí seriá emplegada aquela facultat de comparason e de rasonament, aquela costuma de compréner entre dos objectes vesins, lei semblanças e lei diferéncias, qu’es lo quite fons de l’intelligéncia. D’aquí tanben, lo pòple de nòstra França miegjornala conóisse un sentit mai dirècte, mai intime, mai pregons de nòstreis originas latinas. Emai sènsa apréner lo latin, seriá menats, per la comparason sistematica dau francés e dau lengadocian ò dau provençau, d’entreveire, de reconóisser lo fons comun de latinetat que ne’n venon lo dialècte dau Nòrd e lo dialècte dau Miegjorn. De sègles d’istòria s’enlusirarián dins eu e, penjat sus d’aquel abisme, ausiriá lo murmur luenchenc dei fònts pregondas. E tot çò que porgís de pregondor a la vida es un ben dei bòns. Tantparier, lo sens dau mistèri qu’es per una part bèla lo sens de la poësia, si desrevelha dins l’ama/ E reçaup una dobla e granda leiçon de tradicion e de revolucion, per de qu’a, dins aqusta causa tant remirable e tant familiara a l’encòp qu’es lo lengatge, la revelacion que tot subistisse e que tot si transforma. Lo parlar de Roma despareissèt, mai demòra fins que dins lo patois de nòstrei pacans coma se sei paurei bastidetas èran fachas de la pèira dei palaus romans.

Dins lo mesme temps, cò que dien « le patois », es enaussat e coma magnificat. Seriá aisat per leis eucators, lei mèstres de nòstreis escòlas de mostrar coma, ai sègles XIIenc e XIIenc, lo dialècte dau Miegjorn èra un lengatge nòble de cortesiá, de poësia e d’art ; coma perdeguèt lo govèrn deis esperits per la primautat politica de França dau Nòrd, mai que de meravilhosei ressòrgas que subsistisson dintre eu. Es un d’aquelei ramèus d’aquest aubre magnific que cuerbe de son folhum brusissent Euròpa dau Soleu, Itàlia, Espanha, Portugau. Qu saupriá ben nòstre lengadocian e seriá avertit per quauqueis exemples de sei particularitats foneticas que lo distinguisson de l’italian, de l’espanhòu, dau catalan, dau portugués, seriá d’aise per apréner lèu lèu una d’aquestei lengas. Tanben, emai se leis aprenem pas, d’efiech, es un alargament d’amirador de sentir aquela frairetat dau lengatge ambé lei pòples latins. Es ben mai de bòn veire e de bòn sentir dins nòstrei dialèctes dau Miegjorn que dins la lenga francesa, qu’es una sòrre tanben per leis autrei lengas latinas, mai una sòrre un chícol mascarada, una sòrra « que faguèt lo viatge de París ». Itàlia, Espanha, Portugau s’animan per de pus nautei destinadas, per de magnifiquei conquistas de civilisacion e de libertat. Qunt gaug e qunta fòrça per nòstra França dau Miegjorn se, per un conoissament mai racionau e mai perpensat de sa lenga pròpia e per quauquei comparasons dei simplas ambé lo francés d’un latz, ambé l’espanhòu e lo portugués d’un autre, sentissiá fins que dins son organisme la solidaritat pregonda de sa vida ambé totei lei civilisacions latinas ! Dins lei quauquei jorns que passèri a Lisbona, mi semblèt mai d’un còp, d’ausir per carrièras lei vius prepaus, lei galoei crida dau pòple, de legir leis ensenhas dei botigas, que mi passejavi dins Tolosa, mai dins una Tolosa que seriá demorada una capitala, qu’auriá pas viscut, dins sa lenga una descadéncia istorica e qu’auriá servat, au davans de seis ostalàs, coma au davans de sei pichonei botiga, ai mai gloriosas coma ai mai umileis ensenhas, sei mòt d’autrecòps, populars e reiau. De si sentir en comunicacion ambé la beutat classica per leis òbras de sei poètas, de si sentir en comunicacion per sa quita substància ambé lei lengatges lei mai nòbles dei pòples latins, lo lengatge de la França miegjornala reçauprà un reviscòu de fiertat e de vida. Nòstre lengadocian e nòstre provençau son gaire mai que de baias desertadas, que li passa pas pus lo grand negòci dau monde. Mai duerbon sur la mar granda dei lengatges e dei raças latinas, sus d’aquela « senhoratge blau » que ne’n parla lo grand poèta de Portugau.

Fau apréner ais enfants la facilitat dei passatges e li mostrar, delai la barra un pauc arenada, tota la dubertura de l’amirador.

M’agradariá que lei regents, dins sei Congrés, metesson la question a l’estudi.

Es de Lisbona qu’escrivi aquestei règas, au moment de la partença per un viatge pron luenchenc, monte atrovarai d’alhors, de l’autra man de l’Atlantica, l’engèni latin en plen espandiment. Es de la poncha de l’Euròpa latina que mandi a nòstra França dau Miegjorn queu pensament filiau, aquest acte de fé dins l’avenidor, aquesto vot de l’enriquesiment de la França tota per una melhora mesa en òbra dei riquessas dau Miegjorn latin

Jean Jaurés, la Dépêche, 15 d’agost de 1911

Comparatifs, superlatifs

Comparatif

de supériorité : mai… que, pus… que : plus que
melhor que, mièlhs que : mieux que
d’infériorité mens...que : moins que
piéger : pis

d’égalité tant .... coma : autant que

ex :

Pèire es mai bèu que son fraire mai es mens fin

Jòrdi trabalha mièlhs que l’an passat

Es tant melhor (tan mièlhs) per eu

S’es deçauput, es tan piéger

L’aubre es tant grand coma l’ostau

Son pas tant agradius coma sei parents

1 Traduire :
- Il est plus têtu qu'un âne
- Ils sont aussi blancs que neige
- Je suis aussi grand que lui
- Cet exercice est aussi utile que l'autre.
- J'aime autant l'eau que le vin
- Tu en sais bientôt autant que moi sur la question
- C'est aussi près que la rue où tu habites
- Moi, je crois que c'est plus loin que ce que tu dis
- Nos habits sont aussi chauds que les vôtres
- Vous travaillez mieux qu'eux, mais ils dansent mieux que vous
- Chaque jour il en fait moins et il en dit plus
- Qui mieux que vous peut raconter cette histoire de fées ?

Superlatif

Relatif :

Pèire es lo mai fòrt
Es lo mai fòrt de totei

Absolu :
a/ - La seule forme synthétique qui existe est formée avec le préfixe : subre : subrebèu, subrenaut, subregai.

ex : Ai vist un espectacle subrebèu

b/ - Il s’exprime au moyen d’un adverbe : ben, fòrça, fòrt, tot plen...
ex : Es fòrça amistós aquel dròlle.
Son fòrça bravas teis amigas.
Son tot plen poirits aqueleis arantges.

c/- ou par des périphrases comme : que mai, mai que mai, que non sai, mai que plus...
ex : Es mai que sabent
Es mai que mai bèu
Son rics que non sai

d/- ou encore par le redoublement expressif de l’adjectif (en langue parlée) : grand grand, polit polit, fòrt fòrt...
ex : Es pas polit polit çò que faguères !

2 Traduire :
- C’est le plus beau film du festival.
- Cette pièce n’est pas la plus grande, mais c’est la plus agréable
- Simon a été très désagréable hier.

L’EDUCACION POPULARA E LEI « PATOIS »

1911

Fa una annada, dins lo léser d’esperit de nòstrei vacanças parlamentàrias, aviáu discutit la tèsi d’aquelei que creson de posquer reviscolar en França una civilisacion autonòma e faire de la lenga e de la literatura dau Lengadòc e de França un bèl instrument de cultura. Aviáu establit, cresi, que l’a aquita una part bèla de quimèra, que la lenga e la literatura de França èran desenant e serián de mai en mai per totei lei francés lo mejan essenciau de civilisacion, qu’en de mai, l’entrepresa miegjornala aviá pas lo caractèr « popular » e espontanèu que si cresiá de li veire, qu’èra per una part bèla l’òbra premeditada de borgés saberuts, pastats de letras classicas e qu’avián tornat trobar e reviscolat, per erudicion tant coma per inspiracion de fònts qu’èran de temps endormidas. Apondrai qu’en de mai la creacion literària d’aqueleis òmes èra soventei fés requista, alargada e virgiliana, mai de tradicion pagana fòrta ambé Forés ; amorosa, viva e passionada mai de biais e de sovenença elenica en cò d’Aubanèu, e que franco aquelei que conoissián lei bèlei dralhas dau Parnasse e de l’Olimpa podián tastar tot lo bèu d’aquelei dralhòus tòrts de la poësia miegjornala que corron lòng dei grandei rotas gloriosas.

Mai diáu perèu amb una conviccion fòrta que fa ren que s’accréisser qu’aqueu moviment de l’engèni miegjornau podiá èstre utilisat per la cultura dau pòple dau Miegjorn. Per de qué pas aprofiechar lo fach que la part màger de nòstreis escolans miegjornau conoissan e parlan encara çò que d’unei dien d’un nom grossier « le patois ». Aquò seriá pas negligir lo francés : aquò seriá l’emparar melhor, au contrari, que de lo comparar familiarament dins son vocabulari, sa sintaxa, dins sei biais de dire, ambé lo lengadocian e lo provençau. Seriá, per lo pòple de la França dau Miegjorn, lo subjècte de l’estudi linguistic lo mai viu, lo mai familiar, lo mai fecond per l’èime. D’aquí seriá emplegada aquela facultat de comparason e de rasonament, aquela costuma de compréner entre dos objectes vesins, lei semblanças e lei diferéncias, qu’es lo quite fons de l’intelligéncia. D’aquí tanben, lo pòple de nòstra França miegjornala conóisse un sentit mai dirècte, mai intime, mai pregons de nòstreis originas latinas. Emai sènsa apréner lo latin, seriá menats, per la comparason sistematica dau francés e dau lengadocian ò dau provençau, d’entreveire, de reconóisser lo fons comun de latinetat que ne’n venon lo dialècte dau Nòrd e lo dialècte dau Miegjorn. De sègles d’istòria s’enlusirarián dins eu e, penjat sus d’aquel abisme, ausiriá lo murmur luenchenc dei fònts pregondas. E tot çò que porgís de pregondor a la vida es un ben dei bòns. Tantparier, lo sens dau mistèri qu’es per una part bèla lo sens de la poësia, si desrevelha dins l’ama/ E reçaup una dobla e granda leiçon de tradicion e de revolucion, per de qu’a, dins aqusta causa tant remirable e tant familiara a l’encòp qu’es lo lengatge, la revelacion que tot subistisse e que tot si transforma. Lo parlar de Roma despareissèt, mai demòra fins que dins lo patois de nòstrei pacans coma se sei paurei bastidetas èran fachas de la pèira dei palaus romans.

Dins lo mesme temps, cò que dien « le patois », es enaussat e coma magnificat. Seriá aisat per leis eucators, lei mèstres de nòstreis escòlas de mostrar coma, ai sègles XIIenc e XIIenc, lo dialècte dau Miegjorn èra un lengatge nòble de cortesiá, de poësia e d’art ; coma perdeguèt lo govèrn deis esperits per la primautat politica de França dau Nòrd, mai que de meravilhosei ressòrgas que subsistisson dintre eu. Es un d’aquelei ramèus d’aquest aubre magnific que cuerbe de son folhum brusissent Euròpa dau Soleu, Itàlia, Espanha, Portugau. Qu saupriá ben nòstre lengadocian e seriá avertit per quauqueis exemples de sei particularitats foneticas que lo distinguisson de l’italian, de l’espanhòu, dau catalan, dau portugués, seriá d’aise per apréner lèu lèu una d’aquestei lengas. Tanben, emai se leis aprenem pas, d’efiech, es un alargament d’amirador de sentir aquela frairetat dau lengatge ambé lei pòples latins. Es ben mai de bòn veire e de bòn sentir dins nòstrei dialèctes dau Miegjorn que dins la lenga francesa, qu’es una sòrre tanben per leis autrei lengas latinas, mai una sòrre un chícol mascarada, una sòrra « que faguèt lo viatge de París ». Itàlia, Espanha, Portugau s’animan per de pus nautei destinadas, per de magnifiquei conquistas de civilisacion e de libertat. Qunt gaug e qunta fòrça per nòstra França dau Miegjorn se, per un conoissament mai racionau e mai perpensat de sa lenga pròpia e per quauquei comparasons dei simplas ambé lo francés d’un latz, ambé l’espanhòu e lo portugués d’un autre, sentissiá fins que dins son organisme la solidaritat pregonda de sa vida ambé totei lei civilisacions latinas ! Dins lei quauquei jorns que passèri a Lisbona, mi semblèt mai d’un còp, d’ausir per carrièras lei vius prepaus, lei galoei crida dau pòple, de legir leis ensenhas dei botigas, que mi passejavi dins Tolosa, mai dins una Tolosa que seriá demorada una capitala, qu’auriá pas viscut, dins sa lenga una descadéncia istorica e qu’auriá servat, au davans de seis ostalàs, coma au davans de sei pichonei botiga, ai mai gloriosas coma ai mai umileis ensenhas, sei mòt d’autrecòps, populars e reiau. De si sentir en comunicacion ambé la beutat classica per leis òbras de sei poètas, de si sentir en comunicacion per sa quita substància ambé lei lengatges lei mai nòbles dei pòples latins, lo lengatge de la França miegjornala reçauprà un reviscòu de fiertat e de vida. Nòstre lengadocian e nòstre provençau son gaire mai que de baias desertadas, que li passa pas pus lo grand negòci dau monde. Mai duerbon sur la mar granda dei lengatges e dei raças latinas, sus d’aquela « senhoratge blau » que ne’n parla lo grand poèta de Portugau.

Fau apréner ais enfants la facilitat dei passatges e li mostrar, delai la barra un pauc arenada, tota la dubertura de l’amirador.

M’agradariá que lei regents, dins sei Congrés, metesson la question a l’estudi.

Es de Lisbona qu’escrivi aquestei règas, au moment de la partença per un viatge pron luenchenc, monte atrovarai d’alhors, de l’autra man de l’Atlantica, l’engèni latin en plen espandiment. Es de la poncha de l’Euròpa latina que mandi a nòstra França dau Miegjorn queu pensament filiau, aquest acte de fé dins l’avenidor, aquesto vot de l’enriquesiment de la França tota per una melhora mesa en òbra dei riquessas dau Miegjorn latin

Jean Jaurés, la Dépêche, 15 d’agost de 1911

Comparatifs, superlatifs

Comparatif

de supériorité : mai… que, pus… que : plus que
melhor que, mièlhs que : mieux que
d’infériorité mens...que : moins que
piéger : pis

d’égalité tant .... coma : autant que

ex :

Pèire es mai bèu que son fraire mai es mens fin

Jòrdi trabalha mièlhs que l’an passat

Es tant melhor (tan mièlhs) per eu

S’es deçauput, es tan piéger

L’aubre es tant grand coma l’ostau

Son pas tant agradius coma sei parents

1 Traduire :
- Il est plus têtu qu'un âne
- Ils sont aussi blancs que neige
- Je suis aussi grand que lui
- Cet exercice est aussi utile que l'autre.
- J'aime autant l'eau que le vin
- Tu en sais bientôt autant que moi sur la question
- C'est aussi près que la rue où tu habites
- Moi, je crois que c'est plus loin que ce que tu dis
- Nos habits sont aussi chauds que les vôtres
- Vous travaillez mieux qu'eux, mais ils dansent mieux que vous
- Chaque jour il en fait moins et il en dit plus
- Qui mieux que vous peut raconter cette histoire de fées ?

Superlatif

Relatif :

Pèire es lo mai fòrt
Es lo mai fòrt de totei

Absolu :
a/ - La seule forme synthétique qui existe est formée avec le préfixe : subre : subrebèu, subrenaut, subregai.

ex : Ai vist un espectacle subrebèu

b/ - Il s’exprime au moyen d’un adverbe : ben, fòrça, fòrt, tot plen...
ex : Es fòrça amistós aquel dròlle.
Son fòrça bravas teis amigas.
Son tot plen poirits aqueleis arantges.

c/- ou par des périphrases comme : que mai, mai que mai, que non sai, mai que plus...
ex : Es mai que sabent
Es mai que mai bèu
Son rics que non sai

d/- ou encore par le redoublement expressif de l’adjectif (en langue parlée) : grand grand, polit polit, fòrt fòrt...
ex : Es pas polit polit çò que faguères !

2 Traduire :
- C’est le plus beau film du festival.
- Cette pièce n’est pas la plus grande, mais c’est la plus agréable
- Simon a été très désagréable hier.

Lo 27 de mai 1944 a Marselha

Queta jornada de chaucha-vièlha ! Es la pus marrida de la vida mieuna !
A l’entorn de dètz oras de matin, li serenas…, puei, tot-a-n’un còp, de siblaments !
Cresent qu’èra un avion que tombava, se siam totei mes a la fenèstra per veire… mai nani ; a la subita, de bom, de niva de fumadas negras : es lei ostaladas que cabussan.
Alòr, comprenem : un bombardament, lo promier sus Marselha !
Tre l’abaucament, enforqui mon velo-motor (que d’aqueu temps aviam encara un brison d’esséncia) e, lèu-lèu, devers lo pòste de secors que li siáu mètge.
En camin, queta miséria ! d’ostaus destimborlats a non plus !
De l’un « doctor, venètz lèu, ma maire es plagada » (es una joventa que me coneisse). M’aplanti ; pecaire : aviá lo braç esclapat ; cochós, boti una cherpa per tenir lo braç, puei : « quora serà calama, anaretz a l’espitau », e fau camin.
Mai, pas luench, au bèu mitan d’un baloard, un grand trauc dins la peirada. Lei raias dau tram son romputs e desrancats ; lei v’uech fins bots, torceguts, ponchejan devers lo cèu a quatre mètre d’aut ; diriatz una forca giganta !
A man drecha e a man senestra, un molon de pavats de tèrra, de gravat que monta a l’entorn dau promier estanci deis ostaus.
Dins lo fons dau trauc, se vèi l’esgot esventrat, m’onte l’aiga fusa coma se s’èra ren passat !
Lo baloard (maugrat que siguèsse larg), es d’en plen engavachat ; pòdi pus caminar ; devi laissar lo velo-motor ; escaladi lei molon de pavats, puei perseguisse d’a pè.
Arribi au pòste de secors, l’a dejà de blessats ambé leis infiermeras bontablas que besonhan.
Preni ma plaça, de trabalh, n’i’a per totei. Puei lei brancandiers sempre n’aduson de novèus.
De blessats, n’i’a mai que mai e de tota mena : de leugiers, de grèus, de plagas pauc ò pron fonsas, de rompaduras dubertas vò barradas, l’a que se pòu ren faire que de lei laissar finir de morir, l’a que, de vejaires, an ren de ren…mai fuguèron « alenats », dintre elei, son destimborlats, crebats, respiran d’aise-d’aise, puei, tot-a-n’un còp, es finit : respiran pus.
A miegjorn, vò una ora, vò dòs oras, pas question de s’aplantar, pas question de faire un repais (part aquò, res aduguèt de viure) mai se pòu pas en aguer lo pensier, l’a tròp de cativiá, tròp de patiment, tròp d’aborriment recampat dins la sala.
Chascun a son fais e ne’n resta ! De mai lei brancandiers ne’n menan totjorn : pensament, picaduras, cherpas…, mena de secretariat per lei que pòdon charrar, vuidadas sus leis espitaus, per d’autres, pecaire, ren qu’a leis engardar enjusqu’a son darrier sospir. Sus lo tard, vènon lei cercar per lei adurre dins una mòrga.
Leis oras se veson pas, pasmens , passan. Pauc a cha-pauc, la sala se vueja.
A la perfin, quora l’a pus degun, siam liberats de nòstra jornada desmesolanta.
La luega un pauc rescurada, podèm nos enanar en cò nòstre e veire nòstrei gents e nòstre ostau (que sabon ren !).
En cò ieu, mei gents, esfralhats, s’escondeguèron dins un placard leis auriá pas gaire espranhats !
Quenta jornada òrra ! mai quenta admiracion per leis infiermeras, lei brancardiers e lei devoaments bontós de tota mena, que sènsa relambi, sènsa reguinhada, se « donèron » tot lo sant-clame dau jorn, per leis autres.
Quent aborriment que lo bombardament, mai quenta belor que lo devoament !

Jan Rathelot, Pichòr racònte, 1980




Vocabulari


Chaucha-vièlha : lo contrari d’un sòmi.
A la subita : tot d’una
Abaucament : sinonime de calama.
Mètge : doctor
Destimborlar : desaviar
Plagat : nafrat
S’aplantar : s’arrestar
Lo braç esclapat : lo braç copat
La peirada : lo trepador
Desrancar : destimborlar
Engavachar : tapar
Bontable : benvolent
Adurre : menar
Leugier : lo contrari de pesuc
D’aise-d’aise : plan planet
Lo pensier : lo pensament
Loa cativier : la misèria, de catiu, cativa
L’aborriment : l’orror
Desmesolant : catastrofic
La luega : lo luec
Rescurar : netejar

Un remedi

Porriáu faire fins qu’an un certen pònch la patz amb vòstrei machinas, se ne’n vesiáu espelir, dins nòstrei contradas, quauque resurtat que si posquèsse dire ralament grand, ralament utile. Se, per exèmple, un Prince, un Ministre, un grand Senhor cent-cinquanta còps milionari, coma se’n vei pas mau d’esto temps, que Marta fiela sus per aquelei que n’an tròp, veniá e disiá :

« A ! Çai !... Veguem un pauc onte ne’n siam amb la paurilha… Vuei lo blat manca, e lo bestiari si fa de jorn en jorn pus rare. Vieu pron de pertot la vapor, lei camins de fèrri, l’agasa e l’electrica que centuplan nòstre poder e nòstre joïssenças de nautrei, lei mèstres e leis urós. Mai entanto, vieu tanben que lei denrèas augmentan a la vapor, e auvi tot lo monde, meme lo pas tan pichon, si plànher que l’a plus moien de viure. Es au mens inutile de tan sacher e de tan poder, se la sciéncia e la puissança dei grands duvon servir qu’a far patir lo travalhador, qu’a demenir son gasanh a mesura que sa despensa creisse !...

Li fa pas lo botèu ben fach, au mendiant, que tres còps per an arriba en Euròpa de bastiments cargats d’òr de la Californiá. Li fa pas lo botèu ben fach d’entendre auçar ai nius l’alleluià de tan de richessas, de tan de descovèrtas, de tan de melhurs, qu’an vist qu’aquela soi-disant benerança e qu’aquelei progrès son precisament l’encava se lo pan, lo vin, la vianda, lo peis, lo fruch e lo liume devenon en de prètz fòles, tot en estent de mai en mai catius !...

Dètz sòus lo vin !... Marrida trempa !... Dètz sòus lo pòt, que valiá sieis liards autrei fes, quand èra fòrça chiér e qu’èra de vin pur !... Tretge sòus la vianda, que si pagava cinc sòus en 1835, quand n’i aviá mitat mens !... Dotge sòus lo tilò lo pan blanc, que semblava fòra portada a set sòus l’a cinc ans ! La carestiá dins l’abondància !... Tan de bens e tan mau despartits ! Es ora qu’aquò fenissa !... Veguem un pauc de cercar lo bòn remedi d’aqueu mau ! Veguem un pauc de metre un emplastre sus d’aquela plaga !

Ren qu’a braç d’òme la Crau d’Arle si pòu pas facturar. E ni mai lei paluns de l’Estanh de Bèrra si pòdon pas dessecar. Es ben sachut e convengut… Aquí l’a donc tota una mar de tèrra que rende ren que de bauca, de cairons per caladar, quauquei brots de farigola amb de febres dau malan ! Vau crompar tot aqueu domèni qu’es grand coma un pichon roiaume ! Mi lo laissaràn quasi per ren. E puei comandi cinc-cent dei machinas de l’Exposicien qu’an lo mai de fòrça per enfrondar, e leis embarqui sus lo Ròse. Ai combinat mon plan per maridar la mecanica amb lo travalh deis òmes sensa que degun ne’n sofrisse.

Après d’aquò farai trompetar dins chasca vila, dins chasque vilatge, dins chasque amèu de nòstre despartament, que tot provençau san e galhard qu’aurà fam, o freg, o set, siáu son paire. Que pòu venir tot de suita m’atrovar en Arle, que li pagui son viatge d’avança, e que li assuri tres ans a-de-reng de bònei jornadas d’un gròs escut la pèça, sensa comptar lei flamei ventradas de buòu a l’adòba (una assolada chasque sera), a condicien que travalharàn per ieu nòu v’oras dau jorn, en tres jonchas, ambé lo sacrebieu !...

E puei, au moien d’aquela armada ovriera que si montariá ben a cinc-cinquanta mila òmes, ambé mon paufèrri de cinc-cents machinas, que sangi totei lei còps que peta (n’ai totjorn un parèu de cent de respiech), devèrsi la Crau d’Arle a dètz pams de fonchor, estendi mei enfrondadas d’un bot a l’autre jusqu’au Ròse e jusqu’a la mar, dessequi tot ce qu’es estanh e palun febrós despuei Sanchamàs fins qu’a Fòs, semeni e planti tot aqueu terren, li fau de recòrtas espectaclosas, li destèrri de montanhas de richessas que, sensa faire plorar degun, faràn rire fòrça monde e que, sensa ieu, serián estadas perdudas. Li farcissi de bòn viure quatre-cents mila panças (en comptant lei familhas de mei travalhadors), quatre-cents milas panças que, sensa ieu, serián restadas a l’espanhòla. Enfin, en assurant sus de solidei fondamentas lo bonur de tan de malurós, fau benesir mon nom e ma memòria per de siècles ambé de siècles !

Vaquí ce que ne’n vaudriá la pena ! Vaquí un plan que, ren que de li pensar, n’i a pron per enfebrolir lo còr d’un grand sant ! Maginatz un pauc ce que seriá de li metre la man e de ne’n venir a bot ! Mai, a l’ora de vuei, onte son lei Sants Vincenç de Pòla ?

Cu vòu, li va ! Cu vòu pas, li manda ! Li mandatz degun ? Anatz-li ! Mai fètz de bèus cerèmus de vòstrei cotriers a la vapor, fargatz de rotlèus-foelhurs mièlhs engranats que nòstrei relòtges, e lei gardatz dins de nichas ! Es tot d’engenhs de parada ò ben de maças per ensucar lo paure ! E siatz vautrei que volètz tenir lo timon ! E volètz que vos cridem : « Viva sa facha ! » A ! Levatz-vos d’aquí ! Anar far de gàbias per lei grilhets puslèu ! Anatz embraiar de santons ! Anatz sarcir de serps-volantas ! Au mens farètz rire leis enfants !

Tot l’engenh dei sabents, tot l’aur deis Americas

Vos faràn pas grelhar se ven la carestiá,

Un solet gran de milh dins lo fum dei fabricas

Que n’a tant esofat, de païsans noiriciers !

Victor Gelu, Nové Granet, 1859

Exercici

Atrobar per chasque mòt suslinhat en italic, una equivaléncia en provençau mai classic.

La sartan canta

Pichòt calendier de la cosina populària que si fa lòng de l’estanh de Bèrra.

1960

Janvier : Lei favolhas au ris

Prenètz de favolhas. Levatz-li lei patas. Durbètz-lei. Ambé la poncha dau cotèu, debarassatz-lei d’aquela barba qu’an sota lo ventre. Aquò’s sale e sembla una esponga. De la carabessa de dessús, levatz-li la boca. Refrescatz-lei ben. Metètz dins una casseiròla un bòn culher d’òli. Fasètz revenir lei favolhas amb una ceba chaplada fin. Quand la ceba es rossida, apondètz una poma d’amor ambé d’alhet e de juvert chaplat fin fin. Banhatz ambé de bolhon ò d’aiga. Salatz, pebratz, sensa oblidar lo pimenton. Quand bolh, metètz lo ris. Bolegatz dau temps que colh de paur que s’arrape.

Febrier : La clavelada

La clavelada es un peis de la familha dau ròmb. Netejatz-lo. Gardatz lo fetge. Metètz lo peis dins una casseiròla ambé d’aiga freja que just siegue cubert. Apondètz de sau, una vena d’alhet, una ceba treponcha de giròfles e mieg-gòt de vinaigra. Quand bolh, ajustatz lo fetge. Laissatz bolhir dòs ondas e levatz la casseiròla dau fuec. Quand aurà pausat un quart d’ora, retiratz lo peis, levatz-li la pèu, metètz a costat lo fetge e servètz-lo ambé una sauça ai tapenas que farètz ansin : dins una casseiròla, metètz un culher de farina e banhatz-lo, fòra dau fuec, amb un gòt d’aiga. Metètz sus lo fuec e viratz fins qu’a tan que lo melange siegue ros. Apondètz de sau, de pebre, un fielet de vinaigre, de tapenas e, tanben, una anchòia.

Mars : L’omeleta plegada

Metètz dins una casseiròla d’Aubanha un bòn culher d’òli, d’aiga ò de lach, de sau, de pebre, d’alhet, de juvert e de cebolas chaplats ben fin. Esclapatz set uòus dedins. Batètz tot ensems. Metètz dins la sartan una bòna ralhada d’òli. Quand l’òli es ben caud, vuejatz-li tot. Bolegatz de-lònga la sartan e quand l’omeleta serà cuecha, la farètz esquilhar sus lo bòrd de la sartan dau biais qu’en cabussant si posque servir plegada.

Abriu : La brolhada de rabassa.

Aquela recepta es pron coneiguda. Mai l’a un biais de l’encapar que l’es pas tant. Josep D’Arbaud que lo coneissiá laissava res autre faire la brolhada de rabassa quand nos acampaviam en cò sieu vò en cò de nòstre amic commun, lo pintre Francés de Marliave. Adonc, caufar vòstre òli. Quand es ben caud, vuejatz-li vòstreis uòus batuts ambé lei rabassas. Viratz amb un culher de bòsc, sensa mollar de virar. Mai avisatz-vos de pas laissar vòstra brolhada mai de dòs minuta sus lo fuec. Lo secret de Josep D’Arbaud èra de l’acabar fòra dau fuec. Aquela brolhada si pòu plegar.

Mai : Morigola ai crostets

Metètz dins una casseiròla, de burre, de sau, de pebre e de cambajon chaplat a morcelet. Banhatz ambé de bolhon. Metètz lei morigolas. Banholejatz sovent ambé de bolhon. Quand levaretz la casseiròla dau fuec, apondretz dos ros d’uòu. Servètz sus de crostets qu’auretz fach daurar au burre. En Provença, lei morigolas s’atròvan lòng dei rius, sovent au pè deis aubres mòrts.

Junh : Auruòu farcit

Netejatz lei auruòus. Copatz-li la tèsta. Metètz lei fetges de costat. Durbètz lei peis. Levatz-li l’aresta. L’arribaretz aisat en fasent esquilha vòstre gros det sota l’aresta en partent de la tèsta. Chaplatz d’alhet e de juvert. Mesclatz-li mieg ectò de burre per auruòu e lei fetges. Emplissètz lei peis amb aquela farça. Estacatz-lei. Metètz-lei dins un tian ben banhat de vin blanc, ambé sau e pebre, fòrça pebre, e fasètz coire au forn vint minutas. Es una causa coneiguda en cosina que lo pebre e lo vin blanc si convenon a miranda.

Dòna Guiran, Armanac Provençau 1960

Vocabulari :

Sartan : padena (cf castelhan, sarten)

Una favolha : un cranc 

Una esponga : sierve per netejar la cosina

La carabessa : l’esquina d’una favolha.

Juvert : erbas verda que si mete dins la cosina per li donar de gost

Una clavelada : peis ambé de ponchas que semblan de clavèu

Un ròmb : Turbot

Treponchar : traversar ambé de poncha.

Bolhir una onda : far bolhir l’aiga un còp.

Esquilhar, resquilhar : glisser

Una cebola : pichòta ceba. Si dis tanben cebeta

Una rabassa : Mena de bolet negre que fòrça carivend.

Una morigola : Mena de bolet

Un auruòu : De color daurada. L’auruòu es un aucèu. Es tanben un peis.

Si convenon a miranda : Van ben ensems

Gramatica :

Imperatiu 

AVER ESTRE PARLAR PARTIR

Agues Siegues ~ Fugues Parla / parles pas Parte / partes pas

Aguem Siguem ~ Fuguem Parlem / parlem pas Partem / partem pas

Aguetz Sieguetz ~ Fuguetz Parlatz / parletz pas Partètz / partetz pas

FAIRE DIRE ANAR

Fai / fagues pas Diga / digues pas Vai / vagues pas

Fasem / faguem pas Diguem / diguem pas Anem / anem pas

Fasètz / faguetz pas Digatz / diguetz pas Anatz / anetz pas

A levat deis auxiliaris, la conjugason de l’imperatiu en occitan es diferenta se la frasa es afirmativa ò negativa.

Ex :

Parla un pauc !

Parles pas coma aquò !

La Vièlha qu'èra mòrta

1976

Quand lo prepaus semblèt abenat e que dòna Sifornier virèt frasa sus son chalet de Savòia, de quant èra necite de l’adurre per la decoracien un òme de mestier, Fortunat li metèt la restanca e remandèt l’aiga a son biau.

- Se m’aviatz telefonat, l’auriáu esperada au burèu. Aquela paura vièlha m’a mancat de pas cinq minueitas, bessai…

- Basta, tornarà deman, marmurèt Barbarà… Es ben verai que lei V… e lei P… an decorat son chalet tot a la savoiarda ; nautres, marcariá mièlhs de lo decorar a la sueissa…

- Eh ben, Fortunat la derrompèt, soncòp Fina Camoin, deman, pica ai pòrtas, la farètz rintrar, e monte que mi tròvi, queta ora que fogue, avisatz-mi au telefòne.

- Aquò va ben, jitèt Sofia…Fau puei dire que lei P… e lei V… an engatjat de decoraire de vilatge que l’adobèron una cosina folclorica ambé de ridèu d’un laid, d’un vulgari…

- Remandar d’a pè una frema d’iatge ansin, reprenguèt Fortunat…mai la serviciala portuguesa en li passant lo braç de davans per chanjar lei sietas, eu manquèt son juec, e Barbarà sentencièt per n’aver fenit.

- Èra una marrida frema.

D’enterin, Sofia : De tot biais una decoracien a la sueissa a d’èstre perpensada per un especialista que vendriá a bèl exprèssi e que demorariá quauquei jorns a cubar leis armoniás dau paisatge, quand sariá que d’estudiar coma s’endeven, selon lo temps que fa, lo rebat de la nèu sus lei montanhas… »

Taisa-ti, mornifleta ! cridèt Fortunat a sa filha ambé l’entencien de copar lo siblet a sa molher. Saupràs que tot ce que s’es contat sus Fina Camoin es que de messonja. Aquò’s una frema d’estima. La cresiáu mòrta despuei d’una brava vòuta, senon mi seriáu entrevat d’ela per li far justici.

Joan-Peire Tennevin, la vièlha qu’èra mòrta

Vocabulari :

Abenar : agotar, acabat

Virar frasa : cambiar lo subjècte

Necite : necessari

Adurre : menar

Restanca : resclausa, sierve d’empachar l’aiga d’un riu de passar

Biau : riu pichon

Basta : N’i’a pron

Derrompre : copar la paraula en quauqu’un

Soncòp : contraccien de « Se un còp »

Que fogue : que fugue, que siegue

Perpensar : pensar d’a fons

A bèl expressi : d’a biais

Cubar : avalorar, mesurar

Lo rebat : lo mirau produsís un rebat

Mornifleta : filheta mal educada, qu’a de morvèla que li penja au nas

Messonja : messòrga

Una brava vòuta : despuei de temps. Una vòuta es lo torn que fa una ròda, un movament circulari.

S’entrevar : s’assabentar

Gramatica :

A / Pronoms relatius

1 : Que

S’emplega coma subjècte o complement dirècte ambé un antecedent exprimat. S’elidís davans vocala : qu’

Ex : L’enfant que plora. L’an que ven. L’òme qu’arriba. Aquelei que vòlon venir. Çò que m’agrada.

2. Qué (fr : quoi)

Pronom neutre. S’emplega coma complement preposicionau amb un antecedent exprimat o non.

Sabem de qué parlatz.

3. Qu ~ Quau

Aquesta fòrma es emplegada :

- Coma subjècte o complement dirècte sensa antecedent exprimit. Es d’usatge frequent dins lei dichas :

Qu cerca, tròba

Cu espèra languís

- Coma complement preposicionau quora l’antecedent (exprimit o non) es una persona :

De qu / En qu / per qu / ambé qu…

Aquela de qu (quala) parlatz

Lei gents en qu (quau) demandam d’entressenhas.

B / Pronoms interrogatius invariables :

Son de pronom coma leis relatius, e aguent lei memei foncciens.

1. Cu ~ Quau/quala

S’emplega per lei personas, coma subjècte, atribut o complement

Qu ven ?

Cu / Quau es aquela ?

2.Que / qu’

Neutre, subjècte, atribut o complement. Existís tanben la fòrma de que :

Que tomba ? De que tomba

Qu’es aquò / De qu’es aquò ?

3. Qué (fr : quoi)

Neutre, complement preposicionau

De qué ti planhas ?

En qué pensas ?

Pronoms interrogatius variables :

S’emplegan coma pronom (Quina vòs ?) ò adjectiu (De quin costat,

1. fòrma classica :

Quin, quina

Quins, quinei

2.Fòrma derivadas (d’usatge mai corrent en provençau)

Quint, quinta, quintei

Quent, quenta, quentei

Quau, quala, qualei

Que (invariable)

C / Exclamatiu

Leis interrogatius son emplegats coma exclamatius

Quina error !

Qualeis istòrias !

Que bèu temps !

Exercici :

Passar en occitan :

Le jeune homme qui passe dans la rue est assez beau, cousine.

Quelle belle histoire que vous me dites là.

À qui appartient cette maison ?

C’est celui-ci qui est venu tout à l’heure.

Mais à quoi penses-tu ?

Qui est cette femme qui est arrivée tout à l’heure ?

Quel chanteur ! C’est un homme qu’il faudra suivre.

J’achèterai de quoi manger pour ce soir.