l4education populaire et les "patois"

Fa una annada, dins lo léser d’esperit de nòstrei vacanças parlamentàrias, aviáu discutit la tèsi d’aquelei que creson de posquer reviscolar en França una civilisacion autonòma e faire de la lenga e de la literatura dau Lengadòc e de França un bèl instrument de cultura. Aviáu establit, cresi, que l’a aquita una part bèla de quimèra, que la lenga e la literatura de França èran desenant e serián de mai en mai per totei lei francés lo mejan essenciau de civilisacion, qu’en de mai, l’entrepresa miegjornala aviá pas lo caractèr « popular » e espontanèu que si cresiá de li veire, qu’èra per una part bèla l’òbra premeditada de borgés saberuts, pastats de letras classicas e qu’avián tornat trobar e reviscolat, per erudicion tant coma per inspiracion de fònts qu’èran de temps endormidas. Apondrai qu’en de mai la creacion literària d’aqueleis òmes èra soventei fés requista, alargada e virgiliana, mai de tradicion pagana fòrta ambé Forés ; amorosa, viva e passionada mai de biais e de sovenença elenica en cò d’Aubanèu, e que franco aquelei que conoissián lei bèlei dralhas dau Parnasse e de l’Olimpa podián tastar tot lo bèu d’aquelei dralhòus tòrts de la poësia miegjornala que corron lòng dei grandei rotas gloriosas.

Mai diáu perèu amb una conviccion fòrta que fa ren que s’accréisser qu’aqueu moviment de l’engèni miegjornau podiá èstre utilisat per la cultura dau pòple dau Miegjorn. Per de qué pas aprofiechar lo fach que la part màger de nòstreis escolans miegjornau conoissan e parlan encara çò que d’unei dien d’un nom grossier « le patois ». Aquò seriá pas negligir lo francés : aquò seriá l’emparar melhor, au contrari, que de lo comparar familiarament dins son vocabulari, sa sintaxa, dins sei biais de dire, ambé lo lengadocian e lo provençau. Seriá, per lo pòple de la França dau Miegjorn, lo subjècte de l’estudi linguistic lo mai viu, lo mai familiar, lo mai fecond per l’èime. D’aquí seriá emplegada aquela facultat de comparason e de rasonament, aquela costuma de compréner entre dos objectes vesins, lei semblanças e lei diferéncias, qu’es lo quite fons de l’intelligéncia. D’aquí tanben, lo pòple de nòstra França miegjornala conóisse un sentit mai dirècte, mai intime, mai pregons de nòstreis originas latinas. Emai sènsa apréner lo latin, seriá menats, per la comparason sistematica dau francés e dau lengadocian ò dau provençau, d’entreveire, de reconóisser lo fons comun de latinetat que ne’n venon lo dialècte dau Nòrd e lo dialècte dau Miegjorn. De sègles d’istòria s’enlusirarián dins eu e, penjat sus d’aquel abisme, ausiriá lo murmur luenchenc dei fònts pregondas. E tot çò que porgís de pregondor a la vida es un ben dei bòns. Tantparier, lo sens dau mistèri qu’es per una part bèla lo sens de la poësia, si desrevelha dins l’ama/ E reçaup una dobla e granda leiçon de tradicion e de revolucion, per de qu’a, dins aqusta causa tant remirable e tant familiara a l’encòp qu’es lo lengatge, la revelacion que tot subistisse e que tot si transforma. Lo parlar de Roma despareissèt, mai demòra fins que dins lo patois de nòstrei pacans coma se sei paurei bastidetas èran fachas de la pèira dei palaus romans.

Dins lo mesme temps, cò que dien « le patois », es enaussat e coma magnificat. Seriá aisat per leis eucators, lei mèstres de nòstreis escòlas de mostrar coma, ai sègles XIIenc e XIIenc, lo dialècte dau Miegjorn èra un lengatge nòble de cortesiá, de poësia e d’art ; coma perdeguèt lo govèrn deis esperits per la primautat politica de França dau Nòrd, mai que de meravilhosei ressòrgas que subsistisson dintre eu. Es un d’aquelei ramèus d’aquest aubre magnific que cuerbe de son folhum brusissent Euròpa dau Soleu, Itàlia, Espanha, Portugau. Qu saupriá ben nòstre lengadocian e seriá avertit per quauqueis exemples de sei particularitats foneticas que lo distinguisson de l’italian, de l’espanhòu, dau catalan, dau portugués, seriá d’aise per apréner lèu lèu una d’aquestei lengas. Tanben, emai se leis aprenem pas, d’efiech, es un alargament d’amirador de sentir aquela frairetat dau lengatge ambé lei pòples latins. Es ben mai de bòn veire e de bòn sentir dins nòstrei dialèctes dau Miegjorn que dins la lenga francesa, qu’es una sòrre tanben per leis autrei lengas latinas, mai una sòrre un chícol mascarada, una sòrra « que faguèt lo viatge de París ». Itàlia, Espanha, Portugau s’animan per de pus nautei destinadas, per de magnifiquei conquistas de civilisacion e de libertat. Qunt gaug e qunta fòrça per nòstra França dau Miegjorn se, per un conoissament mai racionau e mai perpensat de sa lenga pròpia e per quauquei comparasons dei simplas ambé lo francés d’un latz, ambé l’espanhòu e lo portugués d’un autre, sentissiá fins que dins son organisme la solidaritat pregonda de sa vida ambé totei lei civilisacions latinas ! Dins lei quauquei jorns que passèri a Lisbona, mi semblèt mai d’un còp, d’ausir per carrièras lei vius prepaus, lei galoei crida dau pòple, de legir leis ensenhas dei botigas, que mi passejavi dins Tolosa, mai dins una Tolosa que seriá demorada una capitala, qu’auriá pas viscut, dins sa lenga una descadéncia istorica e qu’auriá servat, au davans de seis ostalàs, coma au davans de sei pichonei botiga, ai mai gloriosas coma ai mai umileis ensenhas, sei mòt d’autrecòps, populars e reiau. De si sentir en comunicacion ambé la beutat classica per leis òbras de sei poètas, de si sentir en comunicacion per sa quita substància ambé lei lengatges lei mai nòbles dei pòples latins, lo lengatge de la França miegjornala reçauprà un reviscòu de fiertat e de vida. Nòstre lengadocian e nòstre provençau son gaire mai que de baias desertadas, que li passa pas pus lo grand negòci dau monde. Mai duerbon sur la mar granda dei lengatges e dei raças latinas, sus d’aquela « senhoratge blau » que ne’n parla lo grand poèta de Portugau.

Fau apréner ais enfants la facilitat dei passatges e li mostrar, delai la barra un pauc arenada, tota la dubertura de l’amirador.

M’agradariá que lei regents, dins sei Congrés, metesson la question a l’estudi.

Es de Lisbona qu’escrivi aquestei règas, au moment de la partença per un viatge pron luenchenc, monte atrovarai d’alhors, de l’autra man de l’Atlantica, l’engèni latin en plen espandiment. Es de la poncha de l’Euròpa latina que mandi a nòstra França dau Miegjorn queu pensament filiau, aquest acte de fé dins l’avenidor, aquesto vot de l’enriquesiment de la França tota per una melhora mesa en òbra dei riquessas dau Miegjorn latin

Jean Jaurés, la Dépêche, 15 d’agost de 1911

Comparatifs, superlatifs

Comparatif

de supériorité : mai… que, pus… que : plus que
melhor que, mièlhs que : mieux que
d’infériorité mens...que : moins que
piéger : pis

d’égalité tant .... coma : autant que

ex :

Pèire es mai bèu que son fraire mai es mens fin

Jòrdi trabalha mièlhs que l’an passat

Es tant melhor (tan mièlhs) per eu

S’es deçauput, es tan piéger

L’aubre es tant grand coma l’ostau

Son pas tant agradius coma sei parents

1 Traduire :
- Il est plus têtu qu'un âne
- Ils sont aussi blancs que neige
- Je suis aussi grand que lui
- Cet exercice est aussi utile que l'autre.
- J'aime autant l'eau que le vin
- Tu en sais bientôt autant que moi sur la question
- C'est aussi près que la rue où tu habites
- Moi, je crois que c'est plus loin que ce que tu dis
- Nos habits sont aussi chauds que les vôtres
- Vous travaillez mieux qu'eux, mais ils dansent mieux que vous
- Chaque jour il en fait moins et il en dit plus
- Qui mieux que vous peut raconter cette histoire de fées ?

Superlatif

Relatif :

Pèire es lo mai fòrt
Es lo mai fòrt de totei

Absolu :
a/ - La seule forme synthétique qui existe est formée avec le préfixe : subre : subrebèu, subrenaut, subregai.

ex : Ai vist un espectacle subrebèu

b/ - Il s’exprime au moyen d’un adverbe : ben, fòrça, fòrt, tot plen...
ex : Es fòrça amistós aquel dròlle.
Son fòrça bravas teis amigas.
Son tot plen poirits aqueleis arantges.

c/- ou par des périphrases comme : que mai, mai que mai, que non sai, mai que plus...
ex : Es mai que sabent
Es mai que mai bèu
Son rics que non sai

d/- ou encore par le redoublement expressif de l’adjectif (en langue parlée) : grand grand, polit polit, fòrt fòrt...
ex : Es pas polit polit çò que faguères !

2 Traduire :
- C’est le plus beau film du festival.
- Cette pièce n’est pas la plus grande, mais c’est la plus agréable
- Simon a été très désagréable hier.