Cors dau 26/01/2010

Quauqueis aniversaris per 2010
2010



-340 : fa 2350 ans, lo navegator e astronòme massaliòte Piteàs explora lei pars dau Nòrd en bosca dei rotas de l’ambre e de l’estanh. Partit de Massalia (Marselha), passa lei Colonas d’Ercules (destrech de Gibraltar), navega de mesadas, fa lo torn de Grand Bretanha, arriba a Danemarc, puei a Islanda e au ciucle polar onte ves lo soleu de mieja nuech. Lei geografes de l’epòca lo prenon per un messorguier. Sei testimònis seràn reconoissuts ren qu’au sègle XVIII.

410 : fondacion dau monastier de Lerins per Onorat. Aquesta comunautat ascetica devendrà un monastier qu’aurà una gròssa preséncia subretot ai sègles V e VI.

1060 : Raimond de Sant Gèli crea un domèni que va de Garona a Ròse. Vendrà en 1088 Còmte de Tolosa, dugo de Narbona e marqués de Provença. Serà l’un dei capoliers de la promiera crotzada (1096-1099) e refusarà la corona de Jerusalem.

1210 : es l’annada suspauda de la mòrt dau trobador Bertand de Bòrn. Senhor d’Autafòrt, en Peiregòrd, es tot d’un temps (e paradoxalament), un poèta cultivat e un mercenari sensa escrupul. Sei sirventés son de satiras politicas violentas.

Un autre tobador, Peire Vidal, es presumit perèu morir la meteissa annada. Naissut en 1150, es l’enfant d’un pelissier tolosenc. Bota de fantasiá dins sei poèmas e se dirà d’eu que foguèt v’un dei pus grands fòles que se veguèt jamai.

1360 : una trèva es decidida entre França e Anglatèrra, que clava la promiera part de la Guèrra de Cent Ans. La pacha de Bretigní estipula que Santonge, Peitau, Agenés, Carcin, Roergue e Peregòrd, passan au rei d’Anglatèrra. Lengadòc es partit en tres senescaussiás : Tolosa, Carcassona (part de Tarn, Erau, Aude e Arieja), e Beucaire (Gavaudan, Velai e Vivarés).

1560 : es una annada cafidas de contradiccions sus lo plan religiós. Lei seguidas còntra lei protestants son arrestadas e lei presoniars son desliurats : Joana D’Albret, reina de Navarra e maire dau futur Enric IV, pren publicament lo partit deis uganauds. Aquestei sòrton de la clandestinitat, tenon una assemblada a Merindòu (Vauclusa), 15 annadas après lo chaple dei vaudés… Lo culte protestant es puei enebit dins lei vilas e lei promiers massacres son aquí. L’annada que semblava favorabla es fin finala aquela de l’acomença dei guèrras de religion. La meteissa annada 1560, l’Inquisicion de Nàpols ordena la destruccion dei comunautats vaudesas de Calàbria.

1610 : l’assassinat d’Enric IV per Ravalhac, un monge fulhant influenciat per de predicators que preconisavan lo murtre dau rei per fin d’estancar una politica que consideravan coma contrària ais interès dau catolicisme, anóncia de la represa dei luchas religiosas.

1660 : Lo rei Loís XIV decidís d’esquichar Marselha que fa pròva d’independéncia e se mòstra dubertament en estat de rebelion despuei mai de cinc ans. Lo 20 de janvier, lo representant dau rei rintra dins la vila qu’ocupa militarament ambé mai de 7000 òmes. Lo 2 de març, Loís XIV rintre solemne dins la ciutat per una breca duberta dins lo barri coma se rintrava dins una vila conquistada e sosmesa. D’autoritats novèlas son installadas e i’a lo castigament reiau : doas fortaressas son bastidas per marcar l’ocupacion militara. La ciutadèla de Sant Nicolau es bastida lèu lèu (acabada en 1664), a la rintrada dau pòrt, sus una autura faciant la vila que ten sota l’amenaça de sei canons. Serà nomada per trufariá la « bastida dau rei ». Lo fòrt de Sant Joan, bastit tot bèu just après, còntra la vila vièlha, es protegit per de dogas fòrça largas. De mai, es decidit de tombar lei barris de la vila per construir un centre nòu e transformar Marselha en pòrt militar. Lo pòrt dei pescadors e dei mercants es raubat per li installar l’Arsenau dei Galèras que recamparà 20000 personas, qu’ai 12000 galerians fau apondre lei gàrdis, lei marins, leis oficiers, lei fustiers de marina…

1710 : Mòrt d’Abraham Mazèl, cardaire a Sant Joan dau Gard, profèta camisard, qu’aviá durbit lo talh en 1702 a l’insurreccion camisarda que s’esperlongarà fins en avost de 1704. lo 24 de julhet de 1702, tuava ambé sei òmes, l’abat dau Chailar, indicator deis autoritats reialas. Arrestat en 1705, embarrat a la Torre de Constança, a Aigas-Mòrtas, s’escapa e se va recaptar en Olanda. Tòrna clandestinament dins lei Cevenas per préner mai la lucha maugrat l’ague ges d’esperança de victòria. Lo 14 d’octòbre de 1710, es lo darrier capolier militar camisard tuat dins la batèsta.

1760 : lo marselhés Joan-Baptista Germain (1701-1781) publica lo poèma burlesc « la Borrida dei Dieus ». Enmagina lei dieus de l’Olimpe devalats dins una bastida marselhesa per l’adobar una borrida.

1810 – Naissença de Mary – Lafont (mòrt en 1884. Escriguèt « Histoire politique, religieuse et littéraire du Midi de la frança » qu’es la promièra istòria d’Occitània.

1860 : retorn de Niça e Savòia a França. Eran estadas restacadas sota la Revolucion e lo Promier Empèri. Es una annexion. Un censament referendum (15 e 23 d’abriu) es organisat e dona una majoritat digna d’un regime dictatoriau per lo restacament. Per de verai, èra just la resulta de la pacha franco-sarda dau 24 de març de 1860 : França sosteniá lo reiaume de Piemont – Sardenha còntra Austria. Napoleon III permete a Cavour, president dau Conseu e menistre deis Afars Forastiers, d’annexar l’Itàlia centrala (Emilia e Toscana), còntra Niça e Savòia.

Naissença a Marselha de Valèri Bernard (mòrt en 1936). Romancier e poèta que faguèt una descripcion realista dei barris paures de Marselha : escriguèt de poèmas, de nvèlas, de romans (« La paurilha », « Bagatoni », « lei boumians », « la feruna »). Siguèt capolier dau Felibrige, e empleguèt tanben l’ortografa classica dins « la glòria d’Esclarmonda » e d’autrei poèmas. De mai, èra pintor, aquafortista dei bòns, mosaïsta e dogan de la facultat dei Beleis Arts de Marselha.

Lo poèta Teodòr Aubanèu (1829-1886), v’un dei bailes de la respelida literària provençala, publica lo recuelh de poèmas « La miugrana entre-duberta ». Donèt tanben un drama, « lo pan dau pecat » (1878), lo recuelh poetic « Lei filhas d’Avinhon » (1885), e mai mai. L’amor, la passion, l’adultère, la sensualitat e la voluptat se tròban dins son òbra, d’aquí la designacion de poèta de l’amor e de la carn, mai subretots còntra eu l’òdi dei fiòlis que lo corsejaràn fins a sa mòrt.

1970 : es l’annada que Claudi Martí acomença sa carriera de cantaire e de militant occitan e que lei lengas de França son admesas ais espòvas dau bachelierat, a egalitat ambé lei lengas estrangieras vivas.

Es acabada dins l’estiu de 1970 l’autopista París – Lion – Marselha. Après la linha de camin de fèrri dau PLM, leis autopistas, puei lo TGV, que sei traçats escapan ais autoritats localas, totei an ren qu’una tòca : far dau « Midi », lo bronze-cuòu d’Euròpa

1980 : Naissença de Matieu Castel, Rodin Kauffman, Camilha Ricard e Guilhem Marziou, pensaires e filosòfes occitans.


Raimond Bizòt, Armanac de Mesclum 2010