La Vièlha qu'èra mòrta

1976

Quand lo prepaus semblèt abenat e que dòna Sifornier virèt frasa sus son chalet de Savòia, de quant èra necite de l’adurre per la decoracien un òme de mestier, Fortunat li metèt la restanca e remandèt l’aiga a son biau.

- Se m’aviatz telefonat, l’auriáu esperada au burèu. Aquela paura vièlha m’a mancat de pas cinq minueitas, bessai…

- Basta, tornarà deman, marmurèt Barbarà… Es ben verai que lei V… e lei P… an decorat son chalet tot a la savoiarda ; nautres, marcariá mièlhs de lo decorar a la sueissa…

- Eh ben, Fortunat la derrompèt, soncòp Fina Camoin, deman, pica ai pòrtas, la farètz rintrar, e monte que mi tròvi, queta ora que fogue, avisatz-mi au telefòne.

- Aquò va ben, jitèt Sofia…Fau puei dire que lei P… e lei V… an engatjat de decoraire de vilatge que l’adobèron una cosina folclorica ambé de ridèu d’un laid, d’un vulgari…

- Remandar d’a pè una frema d’iatge ansin, reprenguèt Fortunat…mai la serviciala portuguesa en li passant lo braç de davans per chanjar lei sietas, eu manquèt son juec, e Barbarà sentencièt per n’aver fenit.

- Èra una marrida frema.

D’enterin, Sofia : De tot biais una decoracien a la sueissa a d’èstre perpensada per un especialista que vendriá a bèl exprèssi e que demorariá quauquei jorns a cubar leis armoniás dau paisatge, quand sariá que d’estudiar coma s’endeven, selon lo temps que fa, lo rebat de la nèu sus lei montanhas… »

Taisa-ti, mornifleta ! cridèt Fortunat a sa filha ambé l’entencien de copar lo siblet a sa molher. Saupràs que tot ce que s’es contat sus Fina Camoin es que de messonja. Aquò’s una frema d’estima. La cresiáu mòrta despuei d’una brava vòuta, senon mi seriáu entrevat d’ela per li far justici.

Joan-Peire Tennevin, la vièlha qu’èra mòrta

Vocabulari :

Abenar : agotar, acabat

Virar frasa : cambiar lo subjècte

Necite : necessari

Adurre : menar

Restanca : resclausa, sierve d’empachar l’aiga d’un riu de passar

Biau : riu pichon

Basta : N’i’a pron

Derrompre : copar la paraula en quauqu’un

Soncòp : contraccien de « Se un còp »

Que fogue : que fugue, que siegue

Perpensar : pensar d’a fons

A bèl expressi : d’a biais

Cubar : avalorar, mesurar

Lo rebat : lo mirau produsís un rebat

Mornifleta : filheta mal educada, qu’a de morvèla que li penja au nas

Messonja : messòrga

Una brava vòuta : despuei de temps. Una vòuta es lo torn que fa una ròda, un movament circulari.

S’entrevar : s’assabentar

Gramatica :

A / Pronoms relatius

1 : Que

S’emplega coma subjècte o complement dirècte ambé un antecedent exprimat. S’elidís davans vocala : qu’

Ex : L’enfant que plora. L’an que ven. L’òme qu’arriba. Aquelei que vòlon venir. Çò que m’agrada.

2. Qué (fr : quoi)

Pronom neutre. S’emplega coma complement preposicionau amb un antecedent exprimat o non.

Sabem de qué parlatz.

3. Qu ~ Quau

Aquesta fòrma es emplegada :

- Coma subjècte o complement dirècte sensa antecedent exprimit. Es d’usatge frequent dins lei dichas :

Qu cerca, tròba

Cu espèra languís

- Coma complement preposicionau quora l’antecedent (exprimit o non) es una persona :

De qu / En qu / per qu / ambé qu…

Aquela de qu (quala) parlatz

Lei gents en qu (quau) demandam d’entressenhas.

B / Pronoms interrogatius invariables :

Son de pronom coma leis relatius, e aguent lei memei foncciens.

1. Cu ~ Quau/quala

S’emplega per lei personas, coma subjècte, atribut o complement

Qu ven ?

Cu / Quau es aquela ?

2.Que / qu’

Neutre, subjècte, atribut o complement. Existís tanben la fòrma de que :

Que tomba ? De que tomba

Qu’es aquò / De qu’es aquò ?

3. Qué (fr : quoi)

Neutre, complement preposicionau

De qué ti planhas ?

En qué pensas ?

Pronoms interrogatius variables :

S’emplegan coma pronom (Quina vòs ?) ò adjectiu (De quin costat,

1. fòrma classica :

Quin, quina

Quins, quinei

2.Fòrma derivadas (d’usatge mai corrent en provençau)

Quint, quinta, quintei

Quent, quenta, quentei

Quau, quala, qualei

Que (invariable)

C / Exclamatiu

Leis interrogatius son emplegats coma exclamatius

Quina error !

Qualeis istòrias !

Que bèu temps !

Exercici :

Passar en occitan :

Le jeune homme qui passe dans la rue est assez beau, cousine.

Quelle belle histoire que vous me dites là.

À qui appartient cette maison ?

C’est celui-ci qui est venu tout à l’heure.

Mais à quoi penses-tu ?

Qui est cette femme qui est arrivée tout à l’heure ?

Quel chanteur ! C’est un homme qu’il faudra suivre.

J’achèterai de quoi manger pour ce soir.