La sartan canta

Pichòt calendier de la cosina populària que si fa lòng de l’estanh de Bèrra.

1960

Janvier : Lei favolhas au ris

Prenètz de favolhas. Levatz-li lei patas. Durbètz-lei. Ambé la poncha dau cotèu, debarassatz-lei d’aquela barba qu’an sota lo ventre. Aquò’s sale e sembla una esponga. De la carabessa de dessús, levatz-li la boca. Refrescatz-lei ben. Metètz dins una casseiròla un bòn culher d’òli. Fasètz revenir lei favolhas amb una ceba chaplada fin. Quand la ceba es rossida, apondètz una poma d’amor ambé d’alhet e de juvert chaplat fin fin. Banhatz ambé de bolhon ò d’aiga. Salatz, pebratz, sensa oblidar lo pimenton. Quand bolh, metètz lo ris. Bolegatz dau temps que colh de paur que s’arrape.

Febrier : La clavelada

La clavelada es un peis de la familha dau ròmb. Netejatz-lo. Gardatz lo fetge. Metètz lo peis dins una casseiròla ambé d’aiga freja que just siegue cubert. Apondètz de sau, una vena d’alhet, una ceba treponcha de giròfles e mieg-gòt de vinaigra. Quand bolh, ajustatz lo fetge. Laissatz bolhir dòs ondas e levatz la casseiròla dau fuec. Quand aurà pausat un quart d’ora, retiratz lo peis, levatz-li la pèu, metètz a costat lo fetge e servètz-lo ambé una sauça ai tapenas que farètz ansin : dins una casseiròla, metètz un culher de farina e banhatz-lo, fòra dau fuec, amb un gòt d’aiga. Metètz sus lo fuec e viratz fins qu’a tan que lo melange siegue ros. Apondètz de sau, de pebre, un fielet de vinaigre, de tapenas e, tanben, una anchòia.

Mars : L’omeleta plegada

Metètz dins una casseiròla d’Aubanha un bòn culher d’òli, d’aiga ò de lach, de sau, de pebre, d’alhet, de juvert e de cebolas chaplats ben fin. Esclapatz set uòus dedins. Batètz tot ensems. Metètz dins la sartan una bòna ralhada d’òli. Quand l’òli es ben caud, vuejatz-li tot. Bolegatz de-lònga la sartan e quand l’omeleta serà cuecha, la farètz esquilhar sus lo bòrd de la sartan dau biais qu’en cabussant si posque servir plegada.

Abriu : La brolhada de rabassa.

Aquela recepta es pron coneiguda. Mai l’a un biais de l’encapar que l’es pas tant. Josep D’Arbaud que lo coneissiá laissava res autre faire la brolhada de rabassa quand nos acampaviam en cò sieu vò en cò de nòstre amic commun, lo pintre Francés de Marliave. Adonc, caufar vòstre òli. Quand es ben caud, vuejatz-li vòstreis uòus batuts ambé lei rabassas. Viratz amb un culher de bòsc, sensa mollar de virar. Mai avisatz-vos de pas laissar vòstra brolhada mai de dòs minuta sus lo fuec. Lo secret de Josep D’Arbaud èra de l’acabar fòra dau fuec. Aquela brolhada si pòu plegar.

Mai : Morigola ai crostets

Metètz dins una casseiròla, de burre, de sau, de pebre e de cambajon chaplat a morcelet. Banhatz ambé de bolhon. Metètz lei morigolas. Banholejatz sovent ambé de bolhon. Quand levaretz la casseiròla dau fuec, apondretz dos ros d’uòu. Servètz sus de crostets qu’auretz fach daurar au burre. En Provença, lei morigolas s’atròvan lòng dei rius, sovent au pè deis aubres mòrts.

Junh : Auruòu farcit

Netejatz lei auruòus. Copatz-li la tèsta. Metètz lei fetges de costat. Durbètz lei peis. Levatz-li l’aresta. L’arribaretz aisat en fasent esquilha vòstre gros det sota l’aresta en partent de la tèsta. Chaplatz d’alhet e de juvert. Mesclatz-li mieg ectò de burre per auruòu e lei fetges. Emplissètz lei peis amb aquela farça. Estacatz-lei. Metètz-lei dins un tian ben banhat de vin blanc, ambé sau e pebre, fòrça pebre, e fasètz coire au forn vint minutas. Es una causa coneiguda en cosina que lo pebre e lo vin blanc si convenon a miranda.

Dòna Guiran, Armanac Provençau 1960

Vocabulari :

Sartan : padena (cf castelhan, sarten)

Una favolha : un cranc 

Una esponga : sierve per netejar la cosina

La carabessa : l’esquina d’una favolha.

Juvert : erbas verda que si mete dins la cosina per li donar de gost

Una clavelada : peis ambé de ponchas que semblan de clavèu

Un ròmb : Turbot

Treponchar : traversar ambé de poncha.

Bolhir una onda : far bolhir l’aiga un còp.

Esquilhar, resquilhar : glisser

Una cebola : pichòta ceba. Si dis tanben cebeta

Una rabassa : Mena de bolet negre que fòrça carivend.

Una morigola : Mena de bolet

Un auruòu : De color daurada. L’auruòu es un aucèu. Es tanben un peis.

Si convenon a miranda : Van ben ensems

Gramatica :

Imperatiu 

AVER ESTRE PARLAR PARTIR

Agues Siegues ~ Fugues Parla / parles pas Parte / partes pas

Aguem Siguem ~ Fuguem Parlem / parlem pas Partem / partem pas

Aguetz Sieguetz ~ Fuguetz Parlatz / parletz pas Partètz / partetz pas

FAIRE DIRE ANAR

Fai / fagues pas Diga / digues pas Vai / vagues pas

Fasem / faguem pas Diguem / diguem pas Anem / anem pas

Fasètz / faguetz pas Digatz / diguetz pas Anatz / anetz pas

A levat deis auxiliaris, la conjugason de l’imperatiu en occitan es diferenta se la frasa es afirmativa ò negativa.

Ex :

Parla un pauc !

Parles pas coma aquò !