Un remedi

Porriáu faire fins qu’an un certen pònch la patz amb vòstrei machinas, se ne’n vesiáu espelir, dins nòstrei contradas, quauque resurtat que si posquèsse dire ralament grand, ralament utile. Se, per exèmple, un Prince, un Ministre, un grand Senhor cent-cinquanta còps milionari, coma se’n vei pas mau d’esto temps, que Marta fiela sus per aquelei que n’an tròp, veniá e disiá :

« A ! Çai !... Veguem un pauc onte ne’n siam amb la paurilha… Vuei lo blat manca, e lo bestiari si fa de jorn en jorn pus rare. Vieu pron de pertot la vapor, lei camins de fèrri, l’agasa e l’electrica que centuplan nòstre poder e nòstre joïssenças de nautrei, lei mèstres e leis urós. Mai entanto, vieu tanben que lei denrèas augmentan a la vapor, e auvi tot lo monde, meme lo pas tan pichon, si plànher que l’a plus moien de viure. Es au mens inutile de tan sacher e de tan poder, se la sciéncia e la puissança dei grands duvon servir qu’a far patir lo travalhador, qu’a demenir son gasanh a mesura que sa despensa creisse !...

Li fa pas lo botèu ben fach, au mendiant, que tres còps per an arriba en Euròpa de bastiments cargats d’òr de la Californiá. Li fa pas lo botèu ben fach d’entendre auçar ai nius l’alleluià de tan de richessas, de tan de descovèrtas, de tan de melhurs, qu’an vist qu’aquela soi-disant benerança e qu’aquelei progrès son precisament l’encava se lo pan, lo vin, la vianda, lo peis, lo fruch e lo liume devenon en de prètz fòles, tot en estent de mai en mai catius !...

Dètz sòus lo vin !... Marrida trempa !... Dètz sòus lo pòt, que valiá sieis liards autrei fes, quand èra fòrça chiér e qu’èra de vin pur !... Tretge sòus la vianda, que si pagava cinc sòus en 1835, quand n’i aviá mitat mens !... Dotge sòus lo tilò lo pan blanc, que semblava fòra portada a set sòus l’a cinc ans ! La carestiá dins l’abondància !... Tan de bens e tan mau despartits ! Es ora qu’aquò fenissa !... Veguem un pauc de cercar lo bòn remedi d’aqueu mau ! Veguem un pauc de metre un emplastre sus d’aquela plaga !

Ren qu’a braç d’òme la Crau d’Arle si pòu pas facturar. E ni mai lei paluns de l’Estanh de Bèrra si pòdon pas dessecar. Es ben sachut e convengut… Aquí l’a donc tota una mar de tèrra que rende ren que de bauca, de cairons per caladar, quauquei brots de farigola amb de febres dau malan ! Vau crompar tot aqueu domèni qu’es grand coma un pichon roiaume ! Mi lo laissaràn quasi per ren. E puei comandi cinc-cent dei machinas de l’Exposicien qu’an lo mai de fòrça per enfrondar, e leis embarqui sus lo Ròse. Ai combinat mon plan per maridar la mecanica amb lo travalh deis òmes sensa que degun ne’n sofrisse.

Après d’aquò farai trompetar dins chasca vila, dins chasque vilatge, dins chasque amèu de nòstre despartament, que tot provençau san e galhard qu’aurà fam, o freg, o set, siáu son paire. Que pòu venir tot de suita m’atrovar en Arle, que li pagui son viatge d’avança, e que li assuri tres ans a-de-reng de bònei jornadas d’un gròs escut la pèça, sensa comptar lei flamei ventradas de buòu a l’adòba (una assolada chasque sera), a condicien que travalharàn per ieu nòu v’oras dau jorn, en tres jonchas, ambé lo sacrebieu !...

E puei, au moien d’aquela armada ovriera que si montariá ben a cinc-cinquanta mila òmes, ambé mon paufèrri de cinc-cents machinas, que sangi totei lei còps que peta (n’ai totjorn un parèu de cent de respiech), devèrsi la Crau d’Arle a dètz pams de fonchor, estendi mei enfrondadas d’un bot a l’autre jusqu’au Ròse e jusqu’a la mar, dessequi tot ce qu’es estanh e palun febrós despuei Sanchamàs fins qu’a Fòs, semeni e planti tot aqueu terren, li fau de recòrtas espectaclosas, li destèrri de montanhas de richessas que, sensa faire plorar degun, faràn rire fòrça monde e que, sensa ieu, serián estadas perdudas. Li farcissi de bòn viure quatre-cents mila panças (en comptant lei familhas de mei travalhadors), quatre-cents milas panças que, sensa ieu, serián restadas a l’espanhòla. Enfin, en assurant sus de solidei fondamentas lo bonur de tan de malurós, fau benesir mon nom e ma memòria per de siècles ambé de siècles !

Vaquí ce que ne’n vaudriá la pena ! Vaquí un plan que, ren que de li pensar, n’i a pron per enfebrolir lo còr d’un grand sant ! Maginatz un pauc ce que seriá de li metre la man e de ne’n venir a bot ! Mai, a l’ora de vuei, onte son lei Sants Vincenç de Pòla ?

Cu vòu, li va ! Cu vòu pas, li manda ! Li mandatz degun ? Anatz-li ! Mai fètz de bèus cerèmus de vòstrei cotriers a la vapor, fargatz de rotlèus-foelhurs mièlhs engranats que nòstrei relòtges, e lei gardatz dins de nichas ! Es tot d’engenhs de parada ò ben de maças per ensucar lo paure ! E siatz vautrei que volètz tenir lo timon ! E volètz que vos cridem : « Viva sa facha ! » A ! Levatz-vos d’aquí ! Anar far de gàbias per lei grilhets puslèu ! Anatz embraiar de santons ! Anatz sarcir de serps-volantas ! Au mens farètz rire leis enfants !

Tot l’engenh dei sabents, tot l’aur deis Americas

Vos faràn pas grelhar se ven la carestiá,

Un solet gran de milh dins lo fum dei fabricas

Que n’a tant esofat, de païsans noiriciers !

Victor Gelu, Nové Granet, 1859

Exercici

Atrobar per chasque mòt suslinhat en italic, una equivaléncia en provençau mai classic.