Lo 27 de mai 1944 a Marselha

Queta jornada de chaucha-vièlha ! Es la pus marrida de la vida mieuna !
A l’entorn de dètz oras de matin, li serenas…, puei, tot-a-n’un còp, de siblaments !
Cresent qu’èra un avion que tombava, se siam totei mes a la fenèstra per veire… mai nani ; a la subita, de bom, de niva de fumadas negras : es lei ostaladas que cabussan.
Alòr, comprenem : un bombardament, lo promier sus Marselha !
Tre l’abaucament, enforqui mon velo-motor (que d’aqueu temps aviam encara un brison d’esséncia) e, lèu-lèu, devers lo pòste de secors que li siáu mètge.
En camin, queta miséria ! d’ostaus destimborlats a non plus !
De l’un « doctor, venètz lèu, ma maire es plagada » (es una joventa que me coneisse). M’aplanti ; pecaire : aviá lo braç esclapat ; cochós, boti una cherpa per tenir lo braç, puei : « quora serà calama, anaretz a l’espitau », e fau camin.
Mai, pas luench, au bèu mitan d’un baloard, un grand trauc dins la peirada. Lei raias dau tram son romputs e desrancats ; lei v’uech fins bots, torceguts, ponchejan devers lo cèu a quatre mètre d’aut ; diriatz una forca giganta !
A man drecha e a man senestra, un molon de pavats de tèrra, de gravat que monta a l’entorn dau promier estanci deis ostaus.
Dins lo fons dau trauc, se vèi l’esgot esventrat, m’onte l’aiga fusa coma se s’èra ren passat !
Lo baloard (maugrat que siguèsse larg), es d’en plen engavachat ; pòdi pus caminar ; devi laissar lo velo-motor ; escaladi lei molon de pavats, puei perseguisse d’a pè.
Arribi au pòste de secors, l’a dejà de blessats ambé leis infiermeras bontablas que besonhan.
Preni ma plaça, de trabalh, n’i’a per totei. Puei lei brancandiers sempre n’aduson de novèus.
De blessats, n’i’a mai que mai e de tota mena : de leugiers, de grèus, de plagas pauc ò pron fonsas, de rompaduras dubertas vò barradas, l’a que se pòu ren faire que de lei laissar finir de morir, l’a que, de vejaires, an ren de ren…mai fuguèron « alenats », dintre elei, son destimborlats, crebats, respiran d’aise-d’aise, puei, tot-a-n’un còp, es finit : respiran pus.
A miegjorn, vò una ora, vò dòs oras, pas question de s’aplantar, pas question de faire un repais (part aquò, res aduguèt de viure) mai se pòu pas en aguer lo pensier, l’a tròp de cativiá, tròp de patiment, tròp d’aborriment recampat dins la sala.
Chascun a son fais e ne’n resta ! De mai lei brancandiers ne’n menan totjorn : pensament, picaduras, cherpas…, mena de secretariat per lei que pòdon charrar, vuidadas sus leis espitaus, per d’autres, pecaire, ren qu’a leis engardar enjusqu’a son darrier sospir. Sus lo tard, vènon lei cercar per lei adurre dins una mòrga.
Leis oras se veson pas, pasmens , passan. Pauc a cha-pauc, la sala se vueja.
A la perfin, quora l’a pus degun, siam liberats de nòstra jornada desmesolanta.
La luega un pauc rescurada, podèm nos enanar en cò nòstre e veire nòstrei gents e nòstre ostau (que sabon ren !).
En cò ieu, mei gents, esfralhats, s’escondeguèron dins un placard leis auriá pas gaire espranhats !
Quenta jornada òrra ! mai quenta admiracion per leis infiermeras, lei brancardiers e lei devoaments bontós de tota mena, que sènsa relambi, sènsa reguinhada, se « donèron » tot lo sant-clame dau jorn, per leis autres.
Quent aborriment que lo bombardament, mai quenta belor que lo devoament !

Jan Rathelot, Pichòr racònte, 1980




Vocabulari


Chaucha-vièlha : lo contrari d’un sòmi.
A la subita : tot d’una
Abaucament : sinonime de calama.
Mètge : doctor
Destimborlar : desaviar
Plagat : nafrat
S’aplantar : s’arrestar
Lo braç esclapat : lo braç copat
La peirada : lo trepador
Desrancar : destimborlar
Engavachar : tapar
Bontable : benvolent
Adurre : menar
Leugier : lo contrari de pesuc
D’aise-d’aise : plan planet
Lo pensier : lo pensament
Loa cativier : la misèria, de catiu, cativa
L’aborriment : l’orror
Desmesolant : catastrofic
La luega : lo luec
Rescurar : netejar