mercredi 11 février 2009

L'identitat marselhesa

1997


Mai maire es cabila, mon paire es còrso, ieu siáu marselhés…
Se faliá illustrar ambé quauquei mòts çò que va seguir, podriam prendre aquela frasa que mi regarda, es segur, mai subretot, de mon vejaire, qu’es un pauc lo simbòl de tot çò que vau dire après : l’identitat es lo fruch deis Amors d’una vila, d’un luec ambé de gents que de lònga, venguts d’orisonts despariers si son subran sentits marselhés au sens lo mai fòrt, es a dire una mena de supranacionalitat, un liame passionat e un grand estacament a una independéncia de pensada e d’acte. Tot aquò ten, subretot, mi crèsi, a una causa : ambé lei migracions popularas, degun pòu, en fach, revendicar la proprietat de la vila ; Marselha aparten a totei. Lei diversitats socialas, culturalas, etnicas s’i rescòntran, de còp s’ignoran mai cadun i tròba son ròdol : « L’endrech ideau per lo desvelopament lo mai armoniós possible ». E aquò maugrat un evironament economic dificil. Mai es justament en temps de crisi qu’avem de besonh de retrobar de racinas. Marselha lo permet e aquò son mai grand meriti. A Marselha tot es possible…
Mai I’a bessai d’autrei rasons a aquela identitat ?
Podèm parlar d’en premier de rasons geograficas : esquichada dins una centura de còlas, viradas vèrs la mar, la vila a lòngtemps mostrat l’esquina au continent.
Puei i a evidentament una granda volontat d’independéncia. Marselha, fondada per lei Foceans, s’es sus lo còp presentada coma una pèça mestressa dau bacin occidentau mediterranèu, fondant d’aicí e d’ailà colonias e comptadors.
Lei « Massaliotes » èran pescadors, marins, colons. Un pòple comerciant e mercant. Un ciutat, una republica batent moneda. Plus tard, dins l’atge mejan aut, la vila conservèt sa volentat d’independéncia dins una situacion europenca trebolada per lei migracions barbaras e contunhèt son comèrci sota l’autoritat dei Vicòmtes e deis Evesques dins l’empèri de Carlemagna.
Aquesteis òmes avián fach de sa vila una sauvetat dau temps dei razzie sarrasinas per leis estrangiers que cercavan la seguritat.
En 1243, Marselha reconeiguèt l’autoritat dau Còmte de Provença, Ramon Berenguier V, sota la condicion de s’administrar d’esperela.
Lòngtemps, fins a Loís XIV, lei marselhés an agut lo privilègi de « non extrahendo » que prevesiá que podián pas èstra jutjats en defòra de sa vila.
Podèm parlar tanben de Carles de Cazaulx, que, dau temps dei guèrras de religion, bailejèt la vila, sostengut per lo pòple, cinc annadas de temps, lo volènt transformar en republica liura, coma Genova o Venezia.
Tant d’exemples que mòstran lo biais especific de la vila.
Per çò qu’es de l’avenir, mi crèsi qu’avèm pas, per lo moment, de marrit sang a si faire sus nòstra identitat. Ata !...L’identitat resta, e mai si renfòrça d’una part dins un contèxte economicò-sociau pasmens dificil (entendèm de mai en mai lei gents revendicar de trabalhar au país) e d’autra part dins una certana renaissença culturala (subretot au nivèu musicau ambé IAM o Massilia Sound System).
E maugrat lei pensadas d’òdi de quauqueis uns tocant especialament ai Maugrabins, mi pensi que per ara, avèm pas a si faire de lanhas sus aquestei Marselhés. A levat belèu dau problèma religiós, e encara, as que de donar de trabalh ai joves, anaràn pas cercar dau caire deis integristas ! Aquestei gents d’aicí an l’accent coma nautres (e de còps, mai que quauqueis uns !). An un biais de viure quasi parier dau nòstre. Sovent an lei memei passions que nautres, la mar, lei bòchas, l’OM… A aqueu prepaus, m’agrada totjorn de citar un exemple que, mi sembla, es significatiu : veiretz de joves maugrabins ambé la cherpa « Fiers d’être Marseillais », lei veiretz jamai ambé la cherpa « Fiers d’être Français » e aquò parla per tot…

Miquèu Salducci

Vocabulari

Despariers : que son pas lei mesmes.
Subran : tot d’un còp
Contunhar : perseguir
D’esperela : soleta, sens l’ajuda ò l’autoritat de degun ; d’esperèu : solet
Bailejar : gobernar, administrar ; lo baile es l’admenistrator, lo governador
Ata ! : Eta ! Caspi ! Diaussi !
L’òdi : l’asirança
Si faire de lanha : si faire de marrit sang, si socitar. la lanha : lo socit, lo pegin, lo morron
A levat : a despart
Lei bòchas : la petanca
La cherpa : Si mete a l’entorn dau còle quand fa freg !
Aquò parla per tot : aquò parla solet

Exercicis

1/ revirar lei frasas seguentas en occitan en lei metent ai temps dau passat :

- Je suis venu voir si tout se passe bien chez toi


- Il a beau dire, c’est quand même un bel endroit pour passer les vacances


- Tu peux bien te cacher derrière des raisons obscures, tu t’es encore trompé


- Nous faisons ce que nous voulons, même si cela ne vous plaît pas !


2 / Tèma :

C’était un beau jour de mars. Tout le monde était venu voir le défilé de Carnaval et son mannequin que l’on allait jugar comme chaque année. Cette fois-ci, on se demandait bien ce qu’il représenterait. Un politicien local ou national, un entreprise bénéficiaire mais jette dehors ses employés…Finalement, un travers, quel qu’il soit, de notre société d’aujourd’hui… Cependant, les gents qui étaient là voulaient en premier lieu profiter de la fête et passer un bon moment. Boire un coup avec les collègues, se jeter de la farine au visage et, surtout, essayer de rencontrer quelqu’un avec qui prolonger l’esprit du carnaval en passant une bonne nuit.


Esfralh

1937

De çò qu’es d’èstre pichon ! Aviáu belèu quatre ans que mei gents manquèron de mi faire perir de la paur.
Un bèu diminche de janvier s’èran dichs : « S’anaviam au Museòn LongChamp ? Aquita l’a de bèstia empalhadas : divertirián la pichona ! » Lèu mi carguèron mon vièstit dei fèstas, e camina que caminaràs !
Portavi d’aqueu temps, m’ensoveni, una capòta de velot rotge. Fasiá freg, la freg de chin dei carriera ubagoás de Marselha. Mai lei gents dei vilas artelhan de lònga, e sentiáu gaire la fresquiera.
Vesiteriam d’en promier lo Jardin Zoologic monte retrovèri meis amics de l’estiu : lei becaruts, leis esquiròus, lo lien e lei moninas. Escaleriam puei sus lo Planestèu d’onte mirèri – pas sensa crenta – lo desgorgat deis aigas tombadissas de Durença a son arribada dau Canau.
Amb aquò aneriam plan-plan vers lo Palais Longchamp que seis estatuas grandarassas e sei buòu tròp aliscats lei preniáu per de cartons. Un còp davalats uneis escaliers tantei largs que m’estiravan lei cambetas, fugueriam fin finala a l’intrada dau Museòn d’Istòria Naturala.
Au davans l’aviá encara lo molon d’ossalhas de la balena qu’un temps s’esmarrèt vers la Ciutat, mai aqueleis òsses blancs mi semblèron de gròssei peiras e lei reluquèri gaire.
Intreriam puei sota lo Pòrge, e que ti vieu aquita ? – Mon Dieu de que veguèri, en darnier d’un cabèstre de velot rotge ? – Una bestiassa einòrma, negra, esglarioá, negra coma sueia, e lusenta, lusenta a faire frenir ! Sus son morre, una bana, doás banas meme, negrei elei tanben, que menaçavan de m’entraucar, ambé doás aurelhas totei macadas – paura de ieu ! – E Aquesta bèstia tan ferona aviá de pautassas gigantas, largas e negras, aviá d’uelhs flamejant !
De l’esglari restèri muda, e de recuelon cercavi tirar ma maire per nos enfugir.
Mi reviri ! – E que ti vieu mai, aquita, dins l’autre recanton dau peristile ? – Un autre mòstre, òrre, espeimable, negre eu tanben, lusent eu tanben, amb una gola e de dent demasiadas e d’uelhàs barluguejant !
E davans aqueu mòstre, coma de davans l’autre, l’aviá pereu qu’un solet riban de velot rotge per l’engardar de sautar ! Qunte espravant !
E mei gents, mei gents que bravament li badavan davans que vesián pas, elei, lo gròs dangier de restar aquita, au mitan d’aquelei bestiassas negras e banarudas que, de segur, totei doás èran a mand de bombir !
Sensa quincar, que l’esfralh m’aviá levat l’alen, assajavi de butar mei gent a reire ; mai coma intravan fòrça monde dins lo Museòn, ma maire, cresent que podiáu gaire caminar d’aise, mi traèt en avans, sensa s’avisar qu’anavi quasiment còr-falir.
Aquesto còp, fuguèt complit ! – Tre l’intrada, tomberiam davans un tresen bestiari, enrodat eu tanben d’un velot rotge, que ne’n veguèri que lei quatre pautas grisas, de pautas espectacloás, que de segur anavan m’espoutir dins ren qu’un virat d’uelh !
N’i’aviá pron per morir ! – Sachent pus de monte eri, desliurada enfin de mon muditge per la carga mema de l’esfralh, mi boteri a quielar, quilar a la perduda, quira en tremolant.
Èra lo giscle d’un segren fòle que mi fasiá autant rotja que lo velot de ma capòta, rotja autretant qu’aquelei còrdas trufarèlas qu’encenchavan lei tres escamandres fèrs.
A mon crid, lo monde si revirèron, e soncament alòr mei gents comprenguèron la terror espaventoá que m’amatava e mi fasiá perdre lo sens. Mi voguèron arresonar ; mi diguèron qu’aqueu bestiari èra mòrt, ben mòrt e empalhat ; que crenhiáu pas ren ; que totei l’anavan a l’endavans, que se li metián una tan bèla cadena rotja, dieumarcí, sautavan jamai. – Tan n’emportava lo vent !, auviáu pas ren !
Ploravi, sisclavi, trampelavi, tant e tan que mei gents, crenta d’un escande, deguèron lèu-lèu s’entornar au sieu.
Fauguèt mai passar davans lei dòs mòstres dau Pòrge. Se siáu pas mòrta alòr, morirai plus d’un esfralh ! Barrèri leis uelhs, e sensa que mei pès toquesson tèrra, landeriam…
Un còp a l’ostau, mi boteron dins lo liech, mi fèron beure de tilhum. De bada ! Ploravi e tremolavi de-lònga, lei bras a l’entorn de ma maire que plorava autant que ieu.
Pausèri pas de la nuech, aguèri de fèbre, e l’endeman lo metge m’atrovèt amb un bèu còp de sang ai cervèlas. Manquèri de ne’n crebar !
Quora puei fuguèri garida, qu’aquòta s’endevenguèt pas tot solet, mei gents mi faguèron enfin compréner qu’aquelei bèstias mòrtas podián ges faire de mau en degun, e que li disián lo rinoceròs, l’ipopotame e l’elefant.
Quauquei temps après, mi menèron mai au Museòn. Vos dirai pas qu’aguèri pas un pauc lei tressusors en passant lei tres bèstias negrassas mai passèri !
E vuei encara, quora vieu un ipopotame, un rinoceròs vò un elefant, senti tostemps dins mei coradas barrolar l’òrre esfralh que mi pivelèt quora èri soncament qu’una nistona de quatre an !

Marcèla Drutel, Lo bartavèu

Vocabulari :

Museòn : fòrma correnta, Musèu
Ubagós, ubagoá : virada devèrs l’ubac, opausat au miegjorn. ,fòrma correnta, ubagosa
Artelhar : emplegar seis artèus , caminar
Becarut : aucèu dau bec grand, flamenc
Un planestèu : plan d’aut
Lo desgorgat deis aigas : l’arribada, lo desembocat deis aigas
Tombadís, tombadissa : que tòmban
Aliscar : Si tenir drech, si tenir d’aut
Molon : dins lo tèxte, moron, de pas mesclar ambé morron, lo pichòt morre
Leis ossalhas : leis ossamentas
S’esmarrar : perdre lo camin
Pòrgue : Pòrta granda, portau
Un cabèstre : licòu
Esgariós, esglarioá : que fa paur, fòrma mai correnta , esglariosa
Frenir : tremolar
Macat, macada : nafrat, nafrada
Feron, ferona : sauvatge, sauvatja, furona dins lo tèxte
L’esglari : l’esfralh
Mut, muda : que quinca pas, que parla pus
De recuelon : De recueron, dins lo tèxte
Cercar tirar : cercar de tirar
Espeimable : esglariós
Gola : gora, dins lo tèxte
Demasiat, demasiada : gigant, giganta, excessiu, excessiva, cf demasiado en Castelhan, tròp
Riban : dins lo tèxte, liban
Engardar : faire empacha
Un espravent, espraventar, espraventau : un esfralh, esfralhar, manequin que fa paur
Banarut, banarudas : qu’a de bana
Estre a mand de : èstre au ponch de
L’alen : dins lo tèxte, aren
Traire : tirar, levar
Còr-falir : s’estavanir, s’avanir valent a dire falir dau còr
Enrodat : enceuclat, envirotat
Espectaclós, espectacloá : espeimable, fòrma mai generala, espectaclosa
Espoutir : esquichar
Un virat d’uelh : un guinchat d’uelh
Quielar : cridar de la paur, dins lo tèxte, quierar
Tremolant : dins lo tèxte, tremorant
Lo giscle : ven dau vèrbe gisclar
Un segren : una paur
Trufarèu, trufarèla : que si trufan, que si galejan, que si chuflan
Encenchar : enrodar, cf la cencha : la talhòla que sierve de tenir lei bralhas
Un escamandre : bèstia que fa paur, mòstre
Fèr : sauvatge
Soncament : soletament
Espaventós, espaventoá : amb espravent, fòrma mai correnta, espaventosa
Amatar : amudir, espoutir per la paur
Auviáu : ausiáu, ausissiáu, dau vèbre ausir/auvir
Sisclar : quielar
Trampelar : tremolar
Landar : córrer lèu, lampar
Fèron : faguèron, dau vèrbe far
Tilhum : beguda cauda facha ambé de tilhòu
De bada : Si dis quand si fa quaucaren que sierve de ren
Lo metge : lo medecin, lo doctor
Solet : dins lo tèxte, soret
Lei tressusors : lo sang gielat, lei susors qu’atraversan lo còs
Tostemps : de-lònga
Coradas : frechalhas, lo dintre dau còs, ven de còr
Barrolar : si passejar
Òrre : afrós

Exercici :
Conjugar lei vèrbes entre parentèsi a l’indicatiu imperfach

1) Ieu, ________________ dau temps que tu, ________________ (Cantar, parlar)

2) Elei ________________ de galejadas que ________________ rire lei pichons (Dire, far)

3) A nautreis, ________________ de l’escotar quand ________________ (agradar, galejar)

4) Vautres, ________________ tostemps dançar dau temps que nautres, ________________ 

au comptador. (voler, beure)

5) Un còp ________________ l’istòria d’un òme que ________________ que ren que dòs fiu 

(èstre, aver)

Procuste a encara picat

1990


Dimars
Fa mai d’una generacion que la familha nòstra es installada dins l’immòble. Prentendi pas per aquò nos erigir en dinastiá, mai una fidelitat coma aquesta vos balha, au mens, senon de drechs, au mens una conoissença de l’endrech quasi innada, reflexa, genetica.
Aquel ostalàs, edificat a la debuta dau segla passat, es estat transformat dins lo cors d’una istòria pron richa en treboladís de tota mena. Totafés, pòdi afortir que lo senti, acostumat que siáu, coma una prologacion de mon èstre, mai non pas coma una protèsi, coma un apendici naturau puslèu…Tot aquò per dire coma lo conoissi. Li siáu naissut, mei parents li an viscut, mei reires li son mòrts. Ges de canton, de corredor, de cròta o de trastèu qu’aguesse de secrets per ieu. E pasmens, despuei quauque temps, mi sembla estranh, encara qu’arribi pas a definir la causa e la natura dau desaise que me pren quand laissi l’apartament de la familha, ò quand me’n tòrni au mieu, jornada facha dins lei burèus de l’Escafament dau Territòri que li trabalhi despuèi un desenat d’ans, sensa problèmas. Darrier tot aiçò, vieu planar de menaças escuras, capiti pas a me’n defendre : un astre que siegui pas angoissat de natura…

Dimecres
Cresi que veni de descubrir quauquaren d’important. Aqueu sentiment sorne, un pauc pegós, d’angoissa que m’aganta per plus me laissar a partir dau moment qu’intri, comença a se manifestar tre que monti l’escalier que mena au promier estanci que justament li demoram. Fau que concentri mei recercas sus aquesta de partida de l’immòble. Porriá ben se li trobar l’explica d’aquela aprension que ren, finala, pòu explicar.

Dijòus
Ren de novèu.

Divendres
Ai mau dormit. Mi siáu revelhat, dins lo corrent de la nuech, trempe de susor, en plen mitan d’au chauchavièlha que l’èra question d’un certain Damastés…ò Polipemon !
Dos noms que lei conoissi pas. Mi faudrà encara verificar. Bessai que s’agís d’un indici, en relacion ambé mon enquista. Lei songes, de còps…

Dissabte e Diminche
R.A.S

Diluns
Es afrós. E bessai piéger.
Se çò qu’ai descubert si confirma, es probable que ne’n siam a viure lei premicis d’una pontannada de trebolèris inedichs. Mon pressentiment èra justificat. Tot ven de l’escalier. S’esquicha…Vòli dire que si contracta. Deviáu me’n dobtar, inconscientament. Sensa tròp mi n’avisar, mi siáu retrobat en trin de comptar lei graç, una intuicion. Detz e sèt que n’i’a, dins lei dos sens. Mai encuèi, ne’n còmpti plus que setze… Segur que seriá necite de verificar aqueu ponch… Mai qu porriá m’entressenhar ? Quant de graç l’aviá, fa dos mes ò fa vint ans ? Que capita ? Coma si fa que si redusís ansin, a cha pauc, ambé quina frequéncia ? Onte anam coma aquò ?
Bessai que, après de passas de reduccion, aquel escalier conoisse d’autrei pontannada que creisse, que si transforma en escalier en expansion…
Arribi plus a mi retrobar dins tot aquò. Mi faudrà fargar un programa de recercas, un sistema fiable de verificacion, senon, adieu la patz e la tranquilitat, mi conoissi.

Dimars
Totjorn ren. Cocanha !

Dimecres.
Quinze graç…
L’a plus que quinze graç !

Florian Vernet, Miraus Escurs.


Gramatica

A) Lei jorns de la setmana :

LATIN ITALIAN FRANCÉS CASTELHAN CATALAN OCCITAN
Lunae Dies Lunedi Lundi Lunes Dilluns Diluns
Martis Dies Martedi Mardi Martes Dimarts Dimars
Mercurii Dies Mercoledi Mercredi Miércoles Dimecres Dimecres
Jovis Dies Giovedi Jeudi Jueves Dijòus Dijòus
Veneris Dies Venerdi Vendredi Viernes Divendres Divendres
Sambati Dies Sabato Samedi Sàbado Dissabte Dissabte
Dies Dominicus Domenica Dimanche Domingo Diumenge Dimenche / Dimenge

B) Lei Chifras

LATIN ITALIAN FRANCÉS CASTELHAN CATALAN OCCITAN
Primus Uno Un, une Uno Un Un
Secundus Due Deux Dos Dos Dos
Tertius Tre Trois Tres Tres Tres
Quartus Quattro Quatre Cuatro Quatre Quatre
Quintus Cinque Cinq Cinco Cinc Cinc
Sextius Sei Six Seis Sis sièis
Septimus Sette Sept Siete Set Set
Octavus Otto Huit Ocho Vuit Uech, Vuech
Nonus Nove Neuf Nueve Nou Nòu
Decimus Dieci Dix Diez Deu detz
Undecimus Undici Onze Once Onze Onge
Vicesimus Venti Vingt Veinte Vint Vint
Centesimus Cento Cent Cien, ciento Cent cent
Millesimus Mille Mille Mil Mil mila

117 = Cent detz-e-set
335 = Tres cent trenta-cinc
1984 = Mila nòu cent vuechanta-quatre
1492 = Mila quatre cent nonanta-dos
2009 = Dos mila nòu

C) Conjugason

Indicatiu Present : 
CONÓISSER PODER VEIRE ANAR ÈSTRE AVER
Conoissi Pòdi Vesi / Vieu Vau Siáu Ai
Conoisses Pòder / Pòs Veses / Viés Vas Siás As
Conoisse Pòu Ves Va Es A
Conoissem Podem Vesem / Viam Anam Siam Avem
Conoissetz Podètz Vesetz / Veson Anatz Siatz Avetz
Connoisson Pòdon Veson / Vien Van Son An

Indicatiu imperfach: 
CONÓISSER PODER VEIRE ANAR ÈSTRE AVER
Conoissiáu Podiáu Vesiáu Anavi Èri Aviáu
Conoissiá Podiás Vesiás Anavas Èras Aviás
Conoissiá Podiá Ves Anava Èra Aviá
Conoissiam Podiam Vesiam Anaviam Eriam Aviam
Conoissiatz Podiatz Vesiatz Anaviatz Eriatz Aviatz
Connoissián Podián Vesián Anavan Èran Avián


Condicionau Present : 
CONÓISSER PODER VEIRE ANAR ÈSTRE AVER
Conoissariá Porriáu Veiriáu Anariáu Seriáu Auriáu
Conoissariás Porriás Veiriás Anariás Seriás Auriás
Conoissariá Porriá Veiriá Anariá Seriá Auriá
Conoissariam Porriam Veiriam Anariam Seriam Auriam
Conoissariatz Porriatz Veiriatz Anariatz Seriatz Auretz
Connoissarián Porrián Veirián Anarián Serián Aurián

Exercicis

1 Transformer les phrases en mettant le verbe principal au passé sur le modèle :
" Pensi pas que li parlaràs > Pensavi pas que li parlariás "
- Siáu segur qu’anarà a la pesca >
- T’asseguram que t'ajudarem >
- Quauquaren me dis que legiretz lo jornal >
- Ai idèa que faràn pas de conariás >

2 Conjuguer les verbes :
- S'aviá léser, ........ (legir) aqueu libre
- S'èriam a la mar, ........ (anar) a la pesca
- Se leis enfants avián fam, ......... (manjar) la sopa
- Se me podiatz venir veire, ...........(èstre) ben braves
- Se jogaves au rugbí, ........ (aver) pas paur dei bofas
- Se lei polas ..... de dents, seriá de creire ton istòria !

3 Traduire :
- Il me plairait beaucoup d'aller au cinéma ce soir
- Je ne voudrais pas vous déranger (destorbar)
- Vous pourriez parler moins fort pendant que je travaille
- S'il voulait, il serait le plus fort de tous les joueurs
- Je ne savais pas qu'il fallait écrire au président

La crisi, un còp de mai

1990

Ambé totei lei desvolopaments recents de la crisi de l’energia, es estat necite de faire pròva d’un peçuc d’imaginacion. D’unei se son cochats d’afortir que faliá agantar aquela escasença per ne’n sortir un brave còp, per nos pausar de questions fondamentalas sus nòstre biais de viure, sus aquela tissa nòstra de voler de lònga explechar la natura, ò la mestrejar.
Tot aquò son ren que de pantalhaires, d’ecologistas a la m’as colhonat quand t’ai vist, ò, cò piéger, de demagògs dangierós que si fan passar per çò que son pas e qu’escondon una ideologiá reaccionària tot plen. Lei viam venir, ambé sei grandei bralhas.
Mi sembla mai realista, coma es fach, de nos botar a utilisar çò que, fins ara, es pas encara estat utilisat a de bòn.
Enfin, gràcia ai recercas e a quauqueis invencions recentas que son tombadas au bòn moment, un nombre espectaclós de progrès son estats realisats en ren de temps. D’energia, degun seriá pron colhon per va negar encuei, n’i a pertot, a gratis quasiment, ò, de tot biais, bòn mercat. Basta de s’adobar per la recuperar.
Bèla promiera, l’energia de la dolor. Un còp qu’es estat descobert e mes au ponch l’aparelh capable de la transformar en electricitat, la partida èra ganhada. A l’ora d’ara, lei maus de dents, l’apendiciti, lei gautissons, lei maus de tèsta, la passion amorosa, lei psicòsis, leis agoniás que duran, lei raumatismes, e.C.A., tot aicò nos porgís una energia apreciabla, que serve au foncionament de quauqueis industrias de poncha e, per exemple, a esclairar lei burèus de l’Agéncia Nacionala per la Trepanacion Publica.
Quand pensatz que la dolor desgatjada per una camba rota pòu permetre lo foncionament, quatre ò cinc oras a-de-reng, d’un televisor (en color), imaginatz aisidament l’esparnha realisada sus l’ensem dau territòri.
De mon costat ; contunhi d’estimar que lei marridei lengas que fan córrer lo bruch que la quantitat mejana de dolor disponibla augmenta e augmentarà a flor e a mesura dau creis dei besonhs en energia fan que barjacar.
Aquò’s de marrida fe, vaquí. Gaire estonanta en çò de gents que fan totjorn de politica quand s’agís d’interés nacionau. Cercan garrolha e refusan de constatar (e d’acceptar) una evolucion normala, naturala, e de participar, coma de ciutadans responsables, a una entrepresa de respelida dau país.

Florian Vernet, Miraus Escurs.

Vocabulari :

Necite = necessari
Un peçuc = une pincée / peçugar = pincer / una peçugueta = une femme « coincée »
Se cochar = Se dépêcher, s’empresser
Una tissa = une manie
Piéger = pire
Escondre = acatar = cacher / D’escondon = en cachette
Botar = metre
A de bòn = vertadierament
Negar = nier / De pas mesclar ambé lo vèrbe negar = noyer / Un noguier = un noyer (l’aubre)
Encuei = vuei
S’adobar, adobar = ici, se débrouiller / généralement, (se) préparer
Bèla promiera = en tout premier (s’accorde en provençal) / Bèu promier = en premier lieu, premièrement.
Lei gautissons = lo mau deis aurelhas / Una gauta = une joue
La poncha = la pointe / lo ponch = le point, de pas mesclar ambé lo ponh = le poing
Una camba rota = una camba copada = une jambe cassée / Rot, rota es lo participi passat irregular dau vèrbe rompre, au costat dau regular romput
Lo creis = l’augmentacion / Dau verbe créisser = s’accroître
Barjacar = desparlar, parlar per ren dire.
Cercar garrolha = chercher des noises / una garrolha = une embrouille, une querelle
La respelida = la renaissance / La Respelida = la Renaissance Provençale

Exercicis

Tradurre en provençau :

Tu nies que tu sors en cachette le soir, petit coquin ?
Ça suffit ! Tu parles à tort et à travers encore une fois !
Tu cherches l’embrouille ou quoi ? Je vais te noyer, ordure !
Avant tout, je prépare la cuisine pour manger chez moi. Ensuite, je vais boire un coup dehors
Quelle manie tu as de toujours vouloir t’empresser à tout faire en même temps !

2 / Partent d’aquelei mòts francés, atrovar lo mòt occitan

Equivalence =>
Amateur =>
Vif =>
Chaleur =>
Fée =>
Chameau =>
Pâte =>
Chanter =>
Amoureuse =>
Affaire =>

Fenêtre =>
Purgatoire =>
Couteau =>
Patriarcal =>
Râcler =>
Anglais =>
Bouche =>
Flamboyer=>
Liberté =>
Souverain =>

Quauqueis equivaléncias per s’ajudar

FRANCÉS OCCITAN Exemple
-TION -CION (-CIEN) Population = populacien
-ER -AR Parler = Parlar
-É, -ÉS -AT, -ATS beauté, parlés = beutat, parlats
- ÉE, - ÉES -ADA, -ADAS salée, chantées = salada, cantadas
Â, Ô, Ê AS, OS, ES Hôte, être = òste, estre
-EUX, -EUSE -ÓS - OSA Fameux = famós
-EUR -OR Fleur = flor
-TEUR -AIRE / -ADOR Chanteur = cantaire / cantador
-ENCE , -ANCE -ÉNCIA Indépendance = independéncia
-EL, -ELLE -ÈU, ÈLA Pastel = pastèu
-EAU -ÈU Chapeau, beau = Capèu, Bèu
-IF -IU Indicatif = indicatiu
-AL -AU Animal = animau
-AIN -AN Châtelain = castelan
-AIS, -OIS, -ÉS Chinois = chinés
-AIRE -ARI, -ÀRIA(fem.) Diccionaire = diccionari
-AR, -ARA Populaire = popular
-AGE -ATGE Garatge = Garatge
- OYER - EJAR Festoyer = festejar
-IEN -IAN Italien = italian

Aquelei règlas, se son correntas, son pas totjorn sistematica ! ( cf hôtel / Ostalariá, été / estiu, écrivain / escriveire, peu / pauc, Aixois / Sestian, Arlésien / Arlatenc, rameau / rampau ... )

De l'origina de l'òme

1990

De teoriás sus l’origina de l’espècia nòstra, n’i a un molon. Un molonàs. Dins l’ensem totei son ben d’acòrdi, encuei, per dire que venem dei singes, mai ò mens directament : una branca qu’auriá divergit, mutat ò desconat.
Sus lei causas d’aquesta mutacion, son pas leis explicas que mancan e, de còps, lei polemicas s’enverinan fins qu’a provocar de polidei batestas dins lei mitans scientifics.
Avetz lei defendeires de la posicion verticala, dei cambiaments dau climat e dei transformacions consecutivas dau mitan, dau ròtle deis otís ò de l’antropofagisme… Personalament, la question l’ai ben cavada e ma conclusion es qu’aquelei teoriás son fòrça interessantas, mai segondàrias. La causa promiera de nòstra evolucion, a mon vejaire, son lei terratrems, coma vau assajar de va demostrar.
Dins aquela pontannada de l’aparicion deis avis de l’Homo Erectus, aquelei manifestacions dei sentiments de nòstra planeta èran, incontestablament, mai frequentas e sustot mai violentas que çò que conoissem, nautrei. Entre totei lei consequéncias vesiblas : modificacions dau relèu e de l’idrografiá, disparicion d’espècias completas e autrei coquinariás, la mai importanta, sensa ges de dobte, es aquela que toquèt nòstrei aujòus.
Estent sa conformacion, podián pas, ò podián plus, se mantenir sus leis aubres quora lei seismes atenhián Fòrça 5 sus l’escala de Richter. Agèsson agut d’alas, de ventosas, d’arpas ò una coà per agantar, coma tan d’autreis animaus, cocanha. Seriam totei tranquilles coma Baptiste, en luec d’aguer a sofrir tot çò que patissem.
Lei nevròsis, Wall Street, lo bolhabaissa liofilisat, lei Filosòfs Novèus, leis impòsts sus l’oxigene, la musica de Schöngerb, leis òmes politics e Dallas.
Tot aquò es la fauta dei terratrems. Tot ven dau fach que nos an debesquilhats e constrenchs a davalar deis aubres. Per astre, degun nos empacha en principi de i tornar montar, tan que n’i a, e d’assajar de faire l’evolucion de rebors.

Florian Vernet, Miraus Escurs.


Exercicis

A) Atrovar l’augmentatiu ò lo diminutiu que correspònde au mòt presentat puei lei traduire

Un molon => 
Un pichon =>
Una tèsta =>
Un plan =>
Un enfant =>
Un gigant =>
Un marrit =>
Una terralha =>

B) Partent d’aquelei substantius, atrovar d’uneis infinitius de vèrbe emai lo mesme radicau.

A rebors =>
En davau =>
La susor =>
La clau =>
Lo soleu =>
Una arrapeda =>
Lo fuec =>
La gamba =>

C) Completar ambé lo vèrbe èstre ò aver au temps que conven.

- ……….. anat à l’escòla aquesto matin, mai ……….. pas degun. Lo mèstre ……….. malaut !
- Sabes pas cu ……….. passat tot escàs ? ……….. ton collèga qu’……….. crompat l’ostau da costat.
- ……….. una bela fèsta. Espèri qu’……….. pas acabada.
- Aquela frema d’aquí ……….. portairitz, dau temps que ne ……….. encara a Marselha.

D) Acordar l’adjectiu en genre e en nombre ambé lo mòt que qualifica.

- L’a tot plen de (polit) ……….. endrechs que si li podem passejar.
- Que (flame) ……….. serada! L’aviá que de (polit) ……….. dròllas !
- Fa un parèu d’ora, per la (grand) ……….. carriera, veguèri passar aquel òme (gisclet) ……….. que passejava ambé sei (bèu) ……….. chins.
- Es ai (promier) ……….. lusors de la matinada que si pòu agatar lei bèstias lei mai (estranh) ……….. , çò disián lei (vièlh) ……….. caçaires dei bòrias (pichòt) ……….. .

Marselha : L’a-ti quauqu’un darrier la masqueta ?

1996

Venon a-de-reng sortir dos romans policiers escrichs per de marselhés e que si debanan a Marselha : « Total Khéops », de J.-C. Izzo e « Trois jours d’engatse », de P. Carrese.
Si podiá esperar enfin una agachada dau dintre sus d’aquela vila après totei leis escrivans dau defòra que si ne’n son servit per sei romans coma Queffelec, Van Cauvelaert…
Mai, çò estonant a la legida d’aquelei dos romans, es de descubrir que seis autors, marselhés que marselhés, si congostan de presentar lo meme biais « carta postala » de sa vila. Es estat fòrça criticat l’imatge dei Marselhés donat per Marcèu Pagnol dins seis òbras (mai que mai per lo teatre) : caricatura destinada d’agradar ai Franchimands.
Pasmens, aquelei romans tanben balhan un imatge caricaturau, pas dei marselhés mai de Marselha, imatgi que curiosament, retrai fòrça a aqueu que fa lo regau de la televisien (que siegue tan TF1 coma Arte) : quartiers nòrd, immigrats, dròga, politicians poirits… L’a sonque leis afogats de l’OM e lei marchandas de peis sus lo Pòrt-Vièlh que desfautan dins lo tablèu !
M’anatz dire que lo genre va vòu. Vague… Mai l’a pasmens un molon de boeis autors que fugisson aquelei luecs comuns (Cook, Kavanagh, Charyn…)
Mi pensi puslèu qu’es una necessitat per lei Marselhés de mitifiar sa vila per li dar una dimensien mai gròssa ; si pòdon pas acontentar de viure dins una vila pariera deis autras, anecdotica. Aqueu besonh d’embelir la realitat lei buta a metre en scèna sa ciutat e a li far jogar un ròtle. D’alhors, si pòu dire que dins lei dos romans, lo personatge màger es Marselha, e aqueu ròtla a amplificat sa renomanada trebola qu’a l’ora d’ara s’amerita pas mai que la màger part dei vilassas , e que entraïna dins tota França de sentiments jamai neutres que van de la passien a l’òdi.
Fa quauqueis annadas, an vougut tornar faire un caramentrant aicí : èra inutil. Marselha es ja un caramentrant. Mai si conoisse pas encara sa veritabla cara : Marselha de Pagnol, de Suarèz, d’Izzo ò de IAM ?
Es a la tria a la chausida de cadun.

Marc Bonnet, Armanac Mesclun 1996

Exercicis :

1 - Completar lei frasas en emplegant de ò dei. Lei traduire puei.

Lo libre ….. pichons es agradiu.

Donèron …. trocets de pans ai aucelons.

Encara un còp, faguèron …. conariás.

Es lo paire …. Tòni que menèt …. figas …. Manjar

…. figas ? Espèri que son pas …. marridas que ti fan venir lo mau …. ventre !


2 – Traduire en occitan

Les enfants s’agitent dans la maison

J’ai vu que vous aviez refait l’entrée.

C’est vraiment un beau chien que vous avez là.

Mais pourquoi voulez vous manger ici ?

Parce que j’apprécie leur nourriture, ma foi !

Il est encore venu pour pouvoir te voir mais tu n’étais pas là.

Je ne l’ai pas fait car je n’avais pas le temps.

Ils viendront demain si tout va bien.

3 – Completar lo tablèu : 

latin roumain espagnol portugais italien Occitan Catalan
capillus, i capilar cabello cabelo capello 

caput, itis capt cabeza cabeca capo 

decem zece dies dez dieci 

digitus, i digit dedo dedo dito 

duo doi dos dois due 

dux, ducis conducator conductor condutor duce 

ego eu yo eu io 

genus, generis gen genero genero genere

imperium, ii imperiu imperio imperio imperio 

ingenium, ii geniu genio genio genio 

lac, lactis laptik leche leite latte 

mercurii dies miercuri miercoles - mercoledi 

meus meu mio meu mio 

mors, mortis morte muerte morte morte 

nox, noctis noapte noche noite notte 

panis, is pan pan pâo pane 

pax, pacis pace paz paz pace 

petra, ae piatr piedra pedra pietra